اقدامات اساسی پیامبر (ص) در مدینه

محمداسماعیل نوری زنجانی

اشاره: به دنبال مقالات پیشین که دربارة فعالیتهای پیامبر اکرم (ص) در مکه و هجرت حضرت به مدینه بود، در این مقاله به برخی از اقدامات مهم و مؤثر آن حضرت که در بدو ورود به مدینه یا در ماه‌های آغازین سکونت در آن شهر انجام دادند، اشاره می‌شود که برخی نیز با آیات قرآن کریم ارتباط دارند.

موارد غیر مرتبط به آیات قرآن هم جهت تکمیل بحث به طور مختصر مطرح گردیده است.

1. پایه‌گذاری مسجد قبا

پیامبر اسلام (ص) در مدینه که در آن زمان «یثرب» نامیده می‌شد، روز دوشنبه، دوازدهم ربیع الاول، هنگام ظهر وارد دهکدة «قبا»[1] شد و در خانة رئیس قبیله، «عمرو بن عوف» میهمان شد.[2] با اینکه مسلمانان مدینه با اصرار از آن حضرت می‌خواستند که هرچه زودتر وارد شهر گردد؛ ولی ایشان فرمود: تا زمانی که پسر عمویم علی و دخترم فاطمه نیامده‌اند، وارد شهر نمی‌شوم،[3] لذا در آنجا ماند تا اینکه حضرت علی(ع) به همراه فاطمه (دختر پیامبر (ص) و مادر حضرت علی(ع) (فاطمه بنت اسد) و فاطمه دختر زبیر بن عبدالمطلب و چند نفر از مسلمانان از قبیل: ایمن بن امّ ایمن، ابو واقد و... به «قبا» رسیدند.[4]

در همان زمان توقف در «قبا» مسجدی را در آنجا پی‌ریزی فرمود که به «مسجد قبا» معروف شده است.[5]

قرآن کریم این مسجد را به عنوان «اولین مسجدی که بر اساس تقوا تأسیس شده» معرفی نموده و فرموده است: ]لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ  عَلَى التَّقْوى  مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فيهِ فيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرينَ[؛[6] «آن مسجدی که از روز نخست بر پایۀ تقوا بنا شده، شایسته تر است که در آن [به عبادت] بایستی. در آن، مردانی هستند که دوست می دارند پاکیزه باشند و خدا، پاکیزگان را دوست دارد.»

به نظر اکثر مفسّران قرآن، مقصود این آیه شریفه، مسجد قبا است؛[7] چون در گذشته دربارة مسجد قبا توضیحاتی داده ایم، به همین مختصر اکتفا می کنیم.[8]

2. اقامه نمازجمعه

پس از ورود حضرت علی(ع) و همراهانش به قبا در روز پنجشنبه، رسول خدا (ص) صبح جمعه، هنگام طلوع آفتاب، به همراه علی(ع) و همراهان دیگر به سوی شهر مدینه حرکت کردند. به دلیل کثرت استقبال کنندگان حرکت به کندی انجام می‌گرفت. هنگام ظهر به محلة قبیلة بنی سالم، معروف به «وادی رانوناء» رسیدند. پیامبر (ص) در آن محل مسجدی را خط کشی کرد و قبله‌اش را مشخص ساخته، نمازجمعه را در همان مسجد اقامه فرمود.[9] در خطبه‌های آن، پس از حمد و ثنای الهی و شهادت به یگانگی خدا و شهادت به رسالت خویش، مردم را به رعایت تقوا و نیکی به یکدیگر سفارش کرده، مرگ و عالم آخرت و... را یادآوری فرمود.[10]

این نخستین نمازجمعة رسول خدا (ص) در مدینه بود و پیش از او «مصعب بن عمیر» و «اسعد بن زراره» به دستور حضرت، در مدینه نمازجمعه تشکیل داده بودند. برای پیامبر (ص) زمانی که در مکه بودند، زمینة تشکیل نمازجمعه فراهم نبود و با ورود به مدینه این زمینه فراهم شد.[11]

اگرچه حکم وجوب نمازجمعه به شرط فراهم بودن شرایط، قبلاً توسط پیامبر اسلام (ص) ابلاغ شده بود و به وسیلۀ مسلمانان در مدینه نیز اقامه می شد؛ ولی پس از هجرت آن حضرت به مدینه، با نزول آیاتی این حکم تأیید شد: ]يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى  ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ[؛[12] «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! چون براى نماز جمعه ندا داده شد، به سوى ذكر خدا (نمازجمعه) بشتابيد، و داد و ستد را واگذاريد. اگر بدانيد، اين براى شما بهتر است. و چون نماز گزارده شد، در [روى ] زمين پراكنده گرديد و از فضل خدا جويا شويد و خدا را بسيار ياد كنيد، باشد كه رستگار گرديد!»

علامه طباطبایی) ذیل این آیه می گوید: «این آیات تأکید بر وجوب نمازجمعه و تحریم خرید و فروش در وقت نمازجمعه می باشد.»[13] در آیۀ بعدی برای ملامت کسانی که هنگام خطبه های نمازجمعه پراکنده شده و به سوی تجارت و لهو و لعب می رفتند، فرمود: ]وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقينَ[؛ «و چون داد و ستد يا سرگرمي اى ببينند، به سوى آن روى آور مى شوند، و تو را در حالى كه ايستاده اى، ترك مى كنند. بگو: آنچه نزد خداست، از سرگرمى و از داد و ستد بهتر است، و خدا بهترين روزى دهندگان است.»

در شأن نزول این آیه نقل کرده اند: در مدینه خشکسالی بود. روز جمعه رسول خدا (ص) مشغول خطبة نمازجمعه بود که کاروانی تجاری از راه رسید و برای اعلام ورود طبل زدند و دیگر آلات موسیقی نواختند. بیش تر اهل مسجد، پیامبر (ص) را در حال خطبه رها کردند و برای خرید رفتند و فقط گروه اندکی باقی ماندند. در اینجا آیۀ فوق نازل شد و کار آنها را تقبیح نمود. حضرت فرمود: «لَوْ لَا هَؤلَاءِ لَسُوِّمَتْ عَلَیْهِمُ الْحِجَارَۀُ مِنَ السَّمَاءِ؛[14] اگر اینها نبودند، از آسمان سنگ بر مردم می بارید.»

علامه طباطبایی) پس از نقل روایت فوق، می گوید: «این قضیه با طریقهای بسیاری به وسیلۀ شیعه و سنّی نقل شده و در تعداد افراد باقی مانده در مسجد اختلاف است که از هفت نفر تا چهل نفر ذکر شده است.»[15]

3. جلوگیری از پیدایش اختلاف

حضرت پس از نماز به حرکت خود ادامه دادند. حضرت علی(ع) همراه پیامبر (ص) می‌رفت و از او جدا نمی‌شد. به محلة هر قبیله‌ای که می‌رسیدند، با استقبال گرم اهل قبیله مواجه می‌شدند، و از آن حضرت درخواست می‌کردند که میان آنها بماند؛ ولی رسول خدا (ص) ضمن تشکر و دعای خیر برای آنان، در حالی که زمام شتر را رها کرده بود، می‌فرمود: «خَلُّوا سَبِيلَ  النَّاقَةِ فَإِنَّهَا مَأْمُورَةٌ؛ راه شتر را باز کنید که خود برود؛ چراکه آن [از سوی خدا] مأمور است.»

شتر به راه خود ادامه داد تا به محلی رسید که اکنون درب «مسجد النّبی (ص)» می‌باشد. در آنجا زانو زد و خوابید تا پیامبر (ص) پیاده شود. ابوایوب انصاری که فقیرتر از همه و خانه‌اش در آن نزدیکی بود، اثاث حضرت را به خانة خود برد و پیامبر (ص) در منزل او سکونت کرد، تا زمانی که مسجد و منزل آن حضرت و امام علی(ع) ساخته شد و به آنجا منتقل شدند.[16]

رسول خدا (ص) با این عمل (آزاد گذاشتن شتر و وارد شدن به خانة یک مرد فقیر) از برخی اختلافاتی که ممکن بود در مورد میزبانی آن حضرت پیش آید، جلوگیری کرد.

در برخی منابع اهل سنّت آمده است که هنگام استقبال از پیامبر (ص)، زنان مدینه سرودی را می‌خواندند که آغاز آن چنین است: «طَلَعَ البَدرُ عَلَینَا، مِن ثَنِیَّاتِ الوَدَاع...» و آن حضرت اعتراض نکرده، و آن را دلیل بر جواز غنا دانسته‌اند؛[17] لکن علامه سید جعفر مرتضی عاملی) ضمن تضعیف این خبر و اخبار مشابه آن، حرمت غنا را با دلایل متقن اثبات نموده است.[18]

همچنین، آقای «انیس بن احمد» اندونزیایی، پس از بررسی سند و مضمون این خبر، می‌گوید: «نتیجة این بررسی آن است که خبر سرود «طَلَعَ البَدرُ عَلَینَا» از طریق صحیحی روایت نشده و علاوه بر مشکل سندی، دشواری در متن هم دارد.»[19]

البته دربارة حرمت غنا آیات متعدد و روایات بسیاری وجود دارد که علاقمندان به کتب مربوطه مراجعه نمایند.[20]

4. بنای مسجد مدینه

پس از استقرار پیامبر اسلام (ص) در مدینه، لازم بود مرکزی را برای کارهای عبادی، سیاسی و فرهنگی تأسیس کند که به هیچ قبیله‌ای وابسته نباشد تا اینکه مهاجران و قبایل مختلف انصار بدون تکبّر و دغدغه‌های جاهلی در آن جمع شوند. از این رو زمینی را که شترش در آنجا خوابیده و متعلق به دو یتیم بود، از سرپرست آنان خریداری کرد و با همکاری مسلمانان در آنجا مسجدی را تأسیس نمود که به نام «مسجد النّبی (ص)» معروف شد.

خود پیامبر (ص) نیز هنگام ساخت مسجد کار می‌کرد، لذا مسلمانان با شور و شوق فراوان کار می‌کردند و ضمن کار، چنین شعار می‌دادند: لَئِن قَعَدنَا وَ النَّبِیُّ یَعمَلُ

فَذَاکَ مِنَّا العَمَلُ المُضَلَّلُ

«اگر ما بنشینیم و پیامبر (ص) کار کند، این عمل ما گمراهانه خواهد بود.»

پیامبر (ص) نیز می‌خواند: لَا عَیشَ اِلَّا عَیشُ الآخِرَةِ

اللَّهُمَّ ارحَمِ الاَنصَارَ وَ المُهَاجِرَةَ

«زندگی و راحتی جز زندگی آخرت نیست، خدایا! انصار و مهاجر را رحمت کن!»

حضرت علی(ع) نیز می‌خواند: لاَ یَستَوِی مَن یَعمَرُ المَسَاجِدَ

یَدأَبُ فِیهَا قَائِماً وَ قَاعِداً

وَ مَن یَرَی عَنِ الغُبَارِ حَائِداً؛ «کسی که در ساخت مسجد شرکت می‌کند، و ایستاده و نشسته در آن کار می‌کند، با کسی که از گرد و غبار پرهیز می‌کند، یکسان نیست.»[21]

در قرآن کریم نیز در مورد ساخت و تعمیر مساجد می فرماید: ]إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى  أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدينَ[[22]؛ «مساجد خدا را تنها كسانى آباد مى كنند كه به خدا و روز بازپسين ايمان آورده و نماز برپا داشته و زكات داده و جز از خدا نترسيده اند، پس اميد است كه اينان از راه يافتگان باشند.»

بسته شدن برخی درهای مسجد

پس از ساخت مسجد، خانة پیامبر (ص) نیز در کنار آن ساخته شد و چند نفر از مهاجران نیز در کنار مسجد خانه ساختند و هر کدام از آنها دری مخصوص به طرف مسجد گشودند که هنگام نماز از آن در وارد مسجد می‌شدند، این وضع ادامه داشت تا اینکه فرمان الهی صادر شد که تمام درهای خصوصی بسته شود و فقط در خانة حضرت علی(ع) باز بماند.

این موضوع برای برخی گران آمد و برای گلایه نزد پیامبر  (ص) آمدند، حضرت خطبه‌ای خواند و فرمود: «وَ إِنِّي وَ اللَّهِ مَا سَدَدْتُ  شَيْئاً وَ لَا فَتَحْتُهُ وَ لَكِنِّى أُمِرْتُ بِشَيْ ءٍ فَاتَّبَعْتُه ؛[23] به خدا سوگند! من چیزی را (بدون دستور خدا) نبسته و نه گشوده‌ام؛ بلکه از طرف خدا به این عمل مأمور شده و پیروی نموده ام.»

این مطلب، یکی از مناقب و فضایل امیر مؤمنان علی(ع) می‌باشد، لذا در «دعای ندبه» که از امام صادق(ع) و از ناحیة مقدسة امام زمان(ع) نیز روایت شده است،[24] ضمن بیان فضایل آن حضرت، این عبارت نیز آمده که: «وَ أَحَلَ  لَهُ  مِنْ  مَسْجِدِهِ  مَا حَلَّ لَهُ، وَ سَدَّ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَهُ؛[25] برای او (حضرت علی(ع)) حلال کرد از مسجدش آنچه را که برای خودش حلال بود، و درهای خصوصی مسجد را بست، جز در خانة او که باز ماند.»

5. پیمان برادری میان مهاجران و انصار

از آنجا که دو گروه مهاجر و انصار در گذشته بر اثر تفاوت شغلی و نژادی رقابتهایی با هم داشتند، و پرورش یافتة دو محیط مختلف بودند، این نگرانی وجود داشت که آثار فرهنگ و تفکر گذشته هنوز در ذهن برخی باقی مانده باشد و موجب اختلاف و درگیری داخلی بین مسلمانان گردد، از این رو پیامبر اسلام (ص) میان آنان عقد اخوّت بست و آنها را دو به دو برادر یکدیگر قرار داد و خود نیز تعیین می‌فرمود که چه کسی با چه کسی برادر شود. این تعیین بر اساس تناسب و هماهنگی از نظر ایمان و فضیلت بین دو برادر بود، لذا خودش نیز با حضرت علی(ع) برادر شد و خطاب به وی فرمود: «أَنْتَ  أَخِي  وَ أَنَا أَخُوكَ؛[26] (یا علی!) تو برادر من و من برادر تو هستم».

این حدیث «اُخوّت پیامبر (ص) با حضرت علی(ع)» از احادیث متواتر معنوی از طریق شیعه و سنی می‌باشد.[27]

علامه امینی) این حدیث را با الفاظ مختلفی از کتب اهل سنّت نقل کرده و در یکی از آنها از عبدالله بن عمر روایت شده که: رسول خدا (ص) فرمود: «عَلِيُّ  أَخِي  فِي  الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ؛[28] علی در دنیا و آخرت برادر من است.»

این مسئله نیز یکی دیگر از مناقب افتخارآمیز امام علی(ع) است.

این پیمان (برادری میان مسلمانان) موجب همبستگی بیش تر میان آنان گردید، به گونه‌ای که انصار بیش از پیش در حمایت از مهاجران آمادگی نشان دادند و طبق نقل ابن عباس: روز پیروزی بر یهود «بنی نضیر» رسول خدا (ص) به انصار فرمود: «اگر مایل هستید، اموال و خانه‌هایتان را با مهاجران تقسیم کنید و در این غنایم با آنها شریک باشید، و اگر می‌خواهید اموال و خانه‌هایتان از آن شما باشد و از این غنایم چیزی به شما داده نشود.»؟

انصار عرض کردند: هم اموال و خانه‌هایمان را با آنها تقسیم می‌کنیم، و هم چشم داشتی به غنایم نداریم، و مهاجران را بر خود مقدّم می‌داریم. در اینجا بود که آیة زیر نازل شد و این روحیة عالی آنها را ستود: ]وَ الَّذينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ وَ لا يَجِدُونَ في  صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَ يُؤْثِرُونَ عَلى  أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ[؛[29] «و کسانی که در این سرا [سرزمین مدینه] و در سرای ایمان پیش از مهاجران مسکن گزیدند و کسانی را که به سویشان هجرت کنند دوست می‌دارند، و در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی‌کنند و آنها را بر خود مقدم می‌دارند، هرچند خودشان بسیار نیازمند باشند، کسانی که از بخل و حرص نفس خویش باز داشته شده‌اند، رستگارانند.»[30]

روزی میان دو قبیلة «اوس» و «خزرج» اختلافی افتاد و گروهی از آن دو قبیله با چوب و کفش به جان هم افتادند. آیة نهم سورة حجرات نازل شد و به مسلمانان دستور داد که میان آنها صلح و آشتی دهند[31] و در آیة بعدی برای بیان علت این دستور، فرمود: ]إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ[؛[32] «مؤمنان برادر یکدیگرند، پس دو برادر خود را صلح و آشتی دهید و تقوای الهی پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت او شوید.»

6. پیمان‌نامة عمومی یا نخستین قانون اساسی اسلامی

ترکیب جمعیت آن روز مدینه به گونه‌ای بود که هر لحظه امکان داشت اختلافی پیش آید که حادثه آفرین باشد. از این رو، به ابتکار پیامبر اسلام (ص) پیمان‌نامه‌ای نوشته شد که حقوق گروه های مختلف ساکن مدینه را معین و زندگی مسالمت‌آمیز جمعیت و نظم و عدالت را تضمین، و از بروز هر نوع اختلاف و تشنّجی جلوگیری می‌کرد.

متن کامل این پیمان مهم در کتابهای تاریخی، از جمله در «سیرة ابن هشام» آمده است،[33] و خلاصة ترجمة فارسی آن در سی و هفت ماده، در کتاب «فروغ ابدیت» تنظیم شده است.[34]

در مقدمة این پیمان نامه چنین آمده است: «بسم الله الرحمن الرحیم، هَذَا کِتَابٌ مِن مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ (ص) بَینَ المُؤمِنِینَ وَ المُسلِمِینَ مِن قُرَیشٍ وَ یَثرِبَ وَ مَن تَبِعَهُم فَلَحِقَ بِهِم وَ جَاهَدَ مَعَهُم...؛ این یک پیمان نامه و سندی است که محمد پیامبر (ص) میان مؤمنان و مسلمانان قریش (مهاجران از مکه) و یثرب (انصار مدینه) و کسانی که از آنان پیروی کرده و به آنها پیوسته و آمادة جهاد به همراه آنها باشند، منعقد ساخته است...»

متن پیمان نامه در سی و هفت ماده تنظیم شده است که به خلاصة برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. در مادة اول آن آمده است: امضاکنندگان این پیمان، امت واحده و مستقلی را تشکیل می‌دهند...؛

2. مادة سوم: مسلمانان باید افراد از پای درآمده را کمک کنند و در مخارج سنگینی که بر اثر دادن خونبها یا آزاد کردن اسیر دامن‌گیر مؤمنی می‌گردد، باید او را یاری کنند؛

3. مادة چهارم: مؤمنان پرهیزکار باید بر ضد هر فردی از آنان که سرکشی کند، یا در صدد ظلم و ستم درآید، متّحد شوند؛ اگرچه مجرم فرزند یکی از آنها باشد؛

4. مادة پنجم: هیچ کس نمی‌تواند با غلام یا فرزند مسلمان، بدون اذن آقا و یا پدرش پیمان ببندد؛

5. مادة ششم: هیچ فرد با ایمانی حق ندارد مؤمنی را به خاطرکشتن کافری بکشد و هرگز نباید کافری را بر ضد مسلمانی یاری کند؛

6. مادة هشتم: مسلمانان دوست و پشتیبان یکدیگرند؛

7. مادة نهم: هر فردی از یهودیان از ما پیروی کند و اسلام بیاورد، از کمک و یاری ما برخوردار خواهد بود و تفاوتی میان او و مسلمانان دیگر نخواهد بود...؛

8. مادة یازدهم: گروه های مسلمان به تناوب به جهاد می‌روند...؛

9. مادة دوازدهم: مسلمانان بهترین مسلک و محکم‌ترین آیین را دارند؛

10. مادة چهاردهم: هرگاه مسلمانی بی‌جهت مسلمانی را بکشد و جنایت از طریق دلایل شرعی ثابت گردد، شخص قاتل اعدم می‌گردد، مگر اینکه اولیای مقتول از او درگذرند...؛

11. مادة شانزدهم: مرجع حلّ اختلاف، همیشه خدا و محمد (ص) است؛

12. مادة هفدهم: تا آنجا که مسلمانان برای حفظ مدینه می‌جنگند، یهودیان باید به سهم خود هزینة جنگی بپردازند؛

13. مادة هجدهم: یهودیان «بنی عوف» با مسلمانان متحد و در حکم یک ملّتند. مسلمانان و یهودیان در آیین و دین خود آزادند...؛

14. مادة نوزدهم نیز چند قبیله از قبایل یهود را نام برده و آنها را نیز به «بنی عوف» الحاق نموده است.

15. مادة بیستم: باید خوبی و نیکی امضاکنندگان این پیمان بر گناهشان غلبه کند؛

16. مادة بیست و سوم: هیچ کس حق ندارد بدون اجازة محمد (ص) از این اتحادیه بیرون رود؛

17. مادة بیست و هفتم: هیچ کس نباید در حق هم پیمان خود ستم کند، در چنین صورتی باید ستم‌دیده را یاری کرد؛

18. مادة سی و دوم: امضاکنندگان این پیمان، دفاع مشترک یثرب (مدینه) را بر عهده دارند؛

19. مادة سی و ششم: این قرارداد از ظالم و مجرم حمایت نمی‌کند؛

20. مادة سی و هفتم: هر کس در مدینه بماند، در امان است و هر کس از آن بیرون رود نیز در امان است، مگر ستم‌کار و گناهکار.

و در پایان پیمان نامه آمده است: «وَ اِنَّ اللهَ جَارٌ لِمَن بَرَّ وَ اتَّقَی وَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله (ص)؛[35] خدایا پناه دهندة نیکوکاران و پرهیزکاران است، و محمد (ص) پیامبر خداست.»

این پیمان سیاسی - که به موادی از آن اشاره شد - نمونة کاملی از آزادی عقیده، رفاه اجتماعی و لزوم همکاری در امور همگانی در اسلام است، و در عین حال اختیارات رهبر و مسئولیت امضاکنندگان را نیز روشن کرده است.

7. پیمان عدم تجاوز به سه قبیلة یهودی

در پیمان قبلی، سه قبیلة بزرگ یهود (بنی قریظه، بنی نضیر و بنی قینقاع) شرکت نداشتند؛ ولی پس از آن  خدمت پیامبر (ص) آمدند و گفتند: یا محمد! به چه چیزی دعوت می‌کنی؟ فرمود: «اِلَی شَهَادَةِ اَن لَا اِلَهَ اِلَّا اللهُ وَ اَنِّی رَسُولُ اللهِ الَّذِی تَجِدُونَنِی مَکتُوباً فِی التَّورَاةِ؛ دعوت می‌کنم به ایمان و گواهی دادن بر اینکه معبودی جز خدا نیست و من همان پیامبر خدا هستم که در تورات مکتوب می‌یابید.» و افزود: «من همان کسی هستم که علمای شما خبر داده‌اند: ظهورم در مکه، مهاجرتم به حرّه (مدینه) خواهد بود، و آن عالم شامی شما[36] به شما گفته است: من راحتی را ترک کرده و رنج سفر را تحمّل نموده و به حرّه آمده‌ام برای درک آن پیامبری که در مکه ظهور کرده و به اینجا هجرت می‌کند. او آخرین پیامبر و افضل از تمام انبیا است. میان دو کتفش مهر نبوت هست و ... (من همان پیامبر هستم که او به شما معرفی کرده است).»

یهودیها گفتند: سخنان تو را شنیدیم، آمده‌ایم از تو امان نامه بگیریم که ما بی‌طرف باشیم و به نفع یا ضرر تو اقدامی نکنیم و کسی را علیه تو یاری ندهیم، و تو نیز به هیچ کدام از ما و یاران ما متعرض نشوی، تا منتظر باشیم و ببینیم جریان کار تو و یارانت به کجا می‌رسد.

رسول خدا (ص) خواستة آنان را اجابت نموده و برای هر یک از آن سه قبیله پیمان‌ نامة مستقلی با مضمون زیر نوشت و رؤسای قبایل، از طرف بنی نضیر «حیّی بن اخطب»، از بنی قریظه «کعب بن اسد» و از بنی قینقاع «مُخَیریق» این پیمان نامه را امضا کردند.

متن پیمان نامه چنین بود: «أَنْ  لَا يُعِينُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَ لَا عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ بِلِسَانٍ وَ لَا يَدٍ وَ لَا بِسِلَاحٍ وَ لَا بِكُرَاعٍ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ لَا بِلَيْلٍ وَ لَا بِنَهَارٍ وَ اللَّهُ بِذَلِكَ عَلَيْهِمْ شَهِيدٌ فَإِنْ فَعَلُوا فَرَسُولُ اللَّهِ ص فِي حِلٍّ مِنْ سَفْكِ دِمَائِهِمْ وَ سَبْيِ ذَرَارِيِّهِمْ وَ نِسَائِهِمْ وَ أَخْذِ أَمْوَالِهِم ؛[37] یهودیها ملتزم شدند که کسی را به ضرر پیامبر و اصحابش یاری نکنند؛ نه با زبان، نه با دست، نه با سلاح و نه با مرکب ـ اعم از اینکه این نوع همکاری با دشمن پیامبر به صورت مخفی باشد یا آشکار و در شب باشد یا روز ـ و خدا بر رفتار آنان گواه می‌باشد. هرگاه بر خلاف این پیمان عمل کنند، رسول خدا (ص) در ریختن خون آنها و ضبط اموال و اسیر کردن زنان و فرزندانشان آزاد خواهد بود.»

در این پیمان، سه مطلب عمده وجود دارد که هر سه به نفع اسلام و مسلمانان بود:

الف) هر سه قبیله متعهّد شدند که هیچ قدمی بر ضرر پیامبر و مسلمانان بر ندارند و پنهان و آشکار، در زبان و عمل ضرری به آنان نرسانند؛

ب) و نیز تعهد کردند که با دشمنان اسلام همکاری نکنند و مرکب، اسلحه و ابزار جنگی در اختیار آنان قرار ندهند؛

ج) اگر برخلاف این قرارداد عمل کنند، پیامبر (ص) حق هرگونه مجازات آنها ـ اعم از قتل آنها، اسیر کردن زنان و کودکان و ضبط اموالشان ـ را خواهد داشت.

شاید یهودیها، بدین سبب زیر بار این تعهد رفتند که حفظ بی‌طرفی را به صلاح خود می‌دانستند و گمان می‌کردند دشمنان دیگر اسلام برای شکست مسلمانان کافی هستند، یا آن روز خطری از جانب اسلام و مسلمانان احساس نمی‌کردند؛ ولی بعدها هر سه قبیله نقض پیمان نمودند و گرفتار مجازات گشتند.[38]

لازم به یادآوری است که این پیمانها «لازم الاجرا» بوده است و آیۀ ]اُوفُوا بِالعُقُود[؛[39] شامل آنها می شود؛ چون «العقود» جمع محلّی به الف و لام، مفید عموم می باشد و تمام پیمانهای الهی و انسانی و پیمانهای سیاسی، اقتصادی، تجاری و زناشویی و مانند آن را در بر می گیرد، و مفهوم آیه به قدری وسیع است که عهد و پیمانهایی را که مسلمانان با غیر مسلمانان می بستند، نیز شامل می شود.[40]

8. دستور به ثبت تاریخ بر مبنای هجرت

با اقدامات اساسی پیامبر اسلام (ص) در مدینه، محیط آنجا و حومة مدینه امن و آرام گردید و خاطر حضرت از آشوب و تشنّج داخلی تا اندازه‌ای آسوده گشت و نوبت آن رسید که مقدّمات بنیاد یک جامعة نوین به عنوان «امّت پیامبر اسلام» و «ملت مسلمان» را فراهم سازد که مستقل باشد و وابستگی به یهود و نصاری و ملتهای دیگر نداشته باشد.

یکی از نشانه‌های یک جامعة مستقل، داشتن تاریخ مخصوص و مربوط به خود می‌باشد. از این رو، پیامبر اسلام (ص) دستور داد هجرت از مکه به مدینه را مبدأ تاریخ جامعة اسلامی قرار دهند و خود نیز در مکاتباتش از آن استفاده می‌کرد.

طبری[41] می‌نویسد: «اِنَّ النَّبِیّ (ص) لَمَّا قَدِمَ المَدِینَة ـ وَ قَدِمَهَا فِی شَهرِ رَبِیعُ الاَوَّل ـ اََمَرَ بِالتَّارِیخ؛ هنگامی که پیامبر (ص) در ماه ربیع الاول به مدینه آمد، دستور داد از آن ماه تاریخ گذاری کنند.» و در ادامة آن می‌نویسد: «کانوا یؤرخون بالشهر و الشهرین من مقدمة الی ان تمّت السنة؛ در سال اوّل، با یک و دو ماه و ... از آمدن آن حضرت تاریخ‌گذاری می‌کردند، تا اینکه سال تمام شد.» سپس می‌گوید: «و گفته شده اولین کسی که در اسلام به تاریخ ‌گذاری از هجرت دستور داد، عمر بن خطاب بود.»

از کیفیت نقل این مورّخ سنی معلوم می‌شود که بانی بودن «عمر» را برای تاریخ هجری قبول ندارد؛ بلکه به عقیدة او بانی تاریخ هجری خود پیامبر اسلام (ص) بوده است. محققان شیعه نیز این نظریه را تأیید می‌کنند.[42]

علامه سید جعفر مرتضی عاملی) دربارة این مطلب بررسی جامع و کاملی انجام داده است. ایشان پس از نقل اقوال مختلف مورّخان، با ذکر هفده دلیل اثبات کرده است که بانی تاریخ هجری خود پیامبر اسلام (ص) بوده است، و اینکه مشهور شده بانی آن عمر بن خطاب بوده، قابل قبول نمی‌باشد. کاری که عمر بن خطاب در سال شانزدهم هجرت انجام داد این بود که آغاز سال را از ماه ربیع الاول به ماه محرم برگرداند که در زمان جاهلیت نیز ماه محرم آغاز سال به حساب می‌آمد.[43] این تغییر نیز طبق نظر خود عمر یا مشاوران وی بود؛ ولی نظر حضرت علی(ع) و بعضی از اصحاب پیامبر این بود که آغاز سال، همان روز خروج رسول خدا (ص) از مکه (اول ربیع الاول) باشد و برای اثبات این مطلب نیز شش دلیل اقامه کرده است[44] و در پایان اظهار تأسف نموده از اینکه برخی کشورهای اسلامی به جای تاریخ هجری - که مایة عزت و عظمت ما مسلمانان است - از تاریخهای دیگر استفاده می‌کنند. و از امتهای اسلامی دعوت کرده که در تقویم و تاریخ‌گذاریهایشان از تاریخ هجری قمری استفاده کنند که یادآور مجد و  عظمتشان می‌باشد، به خصوص ملتهای عرب که اگر به وظیفة اسلامی خود عمل نمی‌کنند، لااقل به وظیفة عربی خویش عمل کنند، سپس کلام نورانی سید الشهدا(ع) را متذکّر شده که در روز عاشورا به لشکر یزید فرمود: «إِنْ  لَمْ  يَكُنْ  لَكُمْ  دِينٌ  وَ كُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَكُونُوا أَحْرَاراً فِي دُنْيَاكُمْ هَذِهِ وَ ارْجِعُوا إِلَى أَحْسَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ عَرَباً كَمَا تَزْعُمُون ».[45]

لازم به یادآوری است که در دین مقدس اسلام، علاوه بر تأیید تاریخ هجری، سال و ماه قمری معیار قرار داده شده است؛ همچنان که در مسئلۀ بلوغ کودک، وجوب روزه و زمان انجام اعمال حج و انجام برخی اعمال مستحب در ماه های قمری قرار داده شده. در قرآن نیز می فرماید: ]إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً في  كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقينَ[؛[46] «در حقيقت، شماره ماه ها نزد خدا، از روزى كه آسمانها و زمين را آفريده، در كتاب [علمِ ] خدا، دوازده ماه است. از اين [دوازده ماه ]، چهار ماه [ماهِ ] حرام است. اين است آيين استوار، پس در اين [چهار ماه ] بر خود ستم مكنيد، و همگى با مشركان بجنگيد، چنانكه آنان همگى با شما مى جنگند، و بدانيد كه خدا با پرهيزگاران است.»

_____________________________________________

[1]. روستای قبا در آن زمان بیرون از مدینه بوده و اکنون جزء شهر مدینه شده است.

[2]. بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1404 ق، ج 19، ص 104.

[3]. البرهان فی تفسیر القرآن، سید هاشم بحرانی، بنیاد بعثت، تهران، چاپ اول، 1416 ق، ج 3، ص 676.

[4]. بحار الانوار، ج 19، ص 65.

[5]. همان، ص 122.

[6]. توبه / 108.

[7]. ر.ک: تفسیر قمی، علی بن ابراهیم قمی، دار الکتاب، قم، چاپ چهارم، 1367ش، ج 1، ص 305؛ المیزان فی تفسیر القرآن، سید محمد حسین طباطبایی، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ پنجم، 1417ق، ج 9، صص390 – 393؛ تفسیر نمونه، ناصر مکارم و همکاران، دار الکتب، تهران، 1386ش، ج 8، صص 179 - 180.

[8]. جهت آگاهی بیش‏تر درباره مسجد قبا به ماهنامه مبلغان، شماره 161، مقاله: «مسجد قبا و مسجد ضرار؛ نماد دو جریان فکری» مراجعه شود.

[9]. اکنون در همانجا مسجدی به نام «مسجد جمعه» وجود دارد که گاهی به عنوان «مسجد بنو سالم»، یا «مسجد الوادی» و یا «مسجد عاتکه» از آن یاد می‌شود و با مسجد قبا حدود ششصد تا هشتصد متر فاصله دارد. (ر.ک: آثار اسلامی مکه و مدینه، رسول جعفریان، نشر مشعر، قم، چاپ سوم، 1384ش، صص 249 ـ 251).

[10]. جهت آگاهی از مضمون اولین خطبه پیامبر - در مدینه ر.ک: مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی، ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، 1372ش، ج 10، ص 432؛ تاریخ الأمم و الملوک، محمد بن جریر طبری، دار التراث، بیروت، چاپ دوم، 1387ق، ج 2، صص 394 ـ 396؛ بحارالانوار، ج 19، صص 126 - 127؛ السیرة النبویة، ابن هشام، دار المعرفة، بیروت، ج 1، ص 500.

[11]. ر.ک: الصحیح من سیرة النبی الاعظم، سید جعفر مرتضی عاملی، دار الهادی، بیروت، چاپ چهارم، 1415ق، ج 3، صص 313 - 314.

[12]. جمعه / 9 - 10.

[13]. المیزان، ج 19، ص 273.

[14]. مجمع البیان، ج 10، ص433؛ المیزان، ج 19، ص 374 و 377؛ تفسیر نمونه، ج 24، صص 136 - 137.

[15]. المیزان، ج 19، ص 277.

[16]. الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ چهارم، 1407ق، ج 8، صص 338 ـ 340، ح 538؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 4، صص 141 ـ 144.

[17]. تاریخ الخمیس فی احوال أنفس النفیس، شیخ حسین دیار بکری، دار الصادر، بیروت، ج 1، صص 341 - 342؛ سیره حلبی، ابو الفرج حلبی، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ دوم، 1427 ، ج 2، ص 75؛ وفاء الوفاء بأخبار المصطفی، علی بن احمد سمهودی، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ اول، 2006م، ج 1، ص 204.

[18]. ر.ک: الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 4، صص 107 ـ 129.

[19]. فصلنامه میقات حج، شماره 54، مقاله «اندر نادرستی خبر «طَلَعَ البَدرُ عَلَینَا»، به قلم انیس بن احمد اندونزیایی، با ترجمه و تلخیص ابوجعفر اصفهانی.

[20]. در کتاب «موسیقی و غنا از دیدگاه اسلام»، محمد اسماعیل نوری، بوستان کتاب، قم؛ حدود 9 آیة قرآن، طبق روایات معصومین( و نظریه مفسران، از دلایل حرمت غنا و موسیقی ذکر شده است.

[21]. بحار الانوار، ج 19، ص 124؛ سیره حلبی، ابوالفرج حلبی شافعی، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ دوم، 1427ق، ج 2، صص 98 - 99.

[22]. توبه / 18.

[23]. درسنامه آشنایی با تاریخ اسلام، سید علی میرشریفی، نشر مشعر، تهران، چاپ اول، 1389ش، ج 1، صص 157 - 158؛ فرازهایی از تاریخ پیامر اسلام-، جعفر سبحانی، نشر مشعر، تهران، چاپ بیست و دوم، 1387ش، ص 215.

[24]. ر.ک: مفاتیح نوین، ناصر مکارم شیرازی و همکاران، مدرسه الامام علی بن ابی‏طالب(ع)، قم، چاپ ششم، 1386ش، صص 187 - 188 (پاورقی).

[25]. همان، ص 190.

[26]. ر.ک: امالی، شیخ طوسی، دار الثقافه، قم، چاپ اول، 1414ق، صص 586 – 587؛ بحار الانوار، ج 19، ص 130.

[27]. ر.ک: الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 4، صص 230 ـ 247.

[28]. الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، غلامحسین امینی، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، قم، چاپ اول، 1416ق، ج 3، صص 173 ـ 175.

[29]. حشر / 9.

[30]. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 9، ص 390.

[31]. همان، ص 199.

[32]. حجرات / 10.

[33]. السیرة النبویة، ابن هشام حمیری معافری، ج 1، صص 501 ـ 504.

[34]. فروغ ابدیت، جعفر سبحانی، بوستان کتاب، قم، چاپ بیست و یکم، 1385 ش، صص 449 ـ 453.

[35]. جهت آگاهی بیش‏تر ر.ک: سیره ابن هشام، ج 1، صص 501 ـ 504؛ فروغ ابدیت، صص 449 ـ 453.

[36]. نام این عالم شامی که به مدینه آمده و اوصاف پیامبر- را به یهود گفته بود «ابن حواش» بوده است. (ر.ک: بحار الانوار، ج 15، ص 60.)

[37]. بحار الانوار، ج 19، صص 110 - 111؛ اعلام الوری باعلام الهدی، فضل بن حسن طبرسی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ سوم، 1390 ق، ص 69.

[38]. جهت اطلاع از نقض پیمان و مجازات بنی قریظه به ماهنامه مبلغان، شماره 145، مقاله «عزوه بنی قریظه»، و اطلاع از عملکرد و مجازات «بنی قینقاع» به شماره 180 همان ماهنامه، مقاله «سرانجام یهود بنی قینقاع» به قلم نگارنده مراجعه شود.

[39]. مائده / 1.

[40]. ر.ک: تفسیر نمونه، ج 4، صص 317 - 318.

[41]. تاریخ الامم و الملوک، محمد بن جریر طبری، دار التراث، بیروت، چاپ دوم، 1387ق، ج 2، ص 388.

[42]. ر.ک: الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 4، صص 174 ـ 209؛ فروغ ابدیت، صص 425 ـ 431؛ تاریخ اسلام، مهدی پیشوایی، دفتر نشر معارف، چاپ شانزدهم، 1390ش، ص 2.

[43]. ر.ک: الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 4، صص 186 ـ 205.

[44]. همان، صص 178 ـ 182.

[45]. همان، صص 206 ـ 209.

[46]. توبه / 36.

برچسب‌ها: