احكام امام زادگان

سيد جعفر رباني
از آنجا که امامزادگان از جایگاه ویژه‏ای در جامعة اسلامی برخوردارند و همواره محل رجوع دوستداران اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) بوده‏اند، لازم و ضروری است که احکام مربوط به آنان مورد بررسی قرار گیرد و مبلّغان گرامی، این احکام را تبلیغ و ترویج دهند.
1. تعظيم
تعظيم امام زادگان، امري شايسته است؛ زيرا اولاً آنان، اشخاص با فضيلت و با كرامتي بوده اند، به خصوص امامزادگانی مثل حضرت معصومه(علیها السلام) كه ائمّه(علیهم السلام) به جلالت و زيارت ايشان توصيه نموده اند. ثانياً، امام زادگان به خاندان رسالت و عصمت منتسب مي باشند و به قول معروف: 
«بوي گل را از چه جوييم، از گلاب» 

2. حرمت حرم
گرچه احكام حرم ائمه(علیهم السلام) ربطي به حرم امام زادگان ندارد؛ ولي حفظ حرمت آنان شايسته است؛ زيرا مزار امام زادگان، محل نماز، دعا و عبادت مي باشد و تمام اينها شايستة تكريم و احترام است.
3. حرمت نبش قبور
نبش قبور مؤمنين و امام زادگان به اتفاق تمام فقها حرام است، گرچه در مورد امام زادگان سالهاي متمادي از دفن آنان گذشته باشد. امام خميني(رحمه الله) (متوفاي 1409) مي نويسد: «لا يجوز نبش قبور الأنبياء و الأئمة(علیهم السلام) و إن طالت المدّة، بل و كذا قبور أولاد الأئمة والصلحاء و الشهداء ممّا اتّخذ مزاراً أو ملاذاً؛  نبش قبور انبيا و ائمه(علیهم السلام)، گرچه ساليان طولاني از دفن آنان بگذرد، جايز نيست؛ بلكه قبور فرزندان ائمه(علیهم السلام) و نيز صلحا و شهدا و هر قبري كه مزار و پناه مردم واقع شده است، جايز نيست.»
آيت الله خويي (متوفاي 1413) مي نويسند: «لا اشكال في حرمته إذا عدّ هتكاً له كما في تخريب قبور أبناء الأئمة(علیهم السلام) والعلماء الصالحين و غيرهم؛  اشكال و شبهه اي نيست در اينكه نبش قبور، چنانچه هتك به شمار رود، حرام است. مانند قبور امام زادگان(علیهم السلام) و نيز علماي صالح و غير ايشان.»
4. قَسَم به امام زادگان
قسمي لازم الوفاء است و شكستن آن كفاره دارد كه به خدا يا اسما و صفات خاص او باشد. بنابراين، قسم به پيامبران و امامان لازم الوفاء نيست و شكستن آن كفاره ندارد، تا چه رسد به امام زادگان، گرچه تمام اين بزرگواران از قداست برخوردار مي باشند. آيت الله فاضل لنكراني (متوفاي 1428 ق) در اين زمينه مي نويسند: «و أمّا غيره من الأمور المقدّسة كالقرآن و الكعبة و الأنبياء، و حتّي نبيّنا(صلی الله علیه و آله و سلم) و المعصومين من الأئمّة الطاهرين و أمّهم فاطمة الزهراء(علیها السلام) فلا تنعقد اليمين الاصطلاحيّة به و إن كان في موقعه من القداسة و عظمة الشأن، فضلاً عن أبناء الأئمّة و بناتهم اللذين لا يكونان معصومين أصلاً سواء كانوا مع الواسطة أو بدونها؛  قسم اصطلاحي به مقدّسات، غير خدا منعقد نمي شود، مانند: قرآن، كعبه، انبيا و حتي حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) و خاندان معصوم ايشان مانند ائمه و حضرت زهرا(علیهم السلام)، گر چه هر يك از ايشان در جايگاه خود مقدس و عظيم‏الشأن مي باشد. تا چه رسد به پسران و دختران اين بزرگواران،  اعم از فرزندان بدون واسطه يا با واسطة ايشان.»
5. غسل زيارت
غسل زيارت مختص حرم ائمه(علیهم السلام) است؛ يعني مستحب است زائر قبل از وارد‏شدن به حرم حضرات معصومين(علیهم السلام) غسل زيارت كند؛ اما در مورد حرم امام زادگان غسل زيارت وارد نشده، به همين دليل چنين غسلي باطل است.
6. زيارتنامه
براي زيارت ائمه(علیهم السلام)،  از آن بزرگواران زيارتنامه  نقل شده است؛ بلكه در مورد بعضي از ائمه(علیهم السلام) زيارتنامه هاي متعددي رسيده و در كتب معتبر نقل شده است؛ اما در مورد امام زادگان زيارتي از ائمه(علیهم السلام) نقل نشده است،  به جز مواردي مانند: حضرت معصومه، حضرت اباالفضل و حضرت علي‏اكبر(علیهم السلام).
7. استحباب وضو
مستحب است انسان براي زيارت اهل‏قبور و از جمله امام زادگان با وضو باشد. فقها مي فرمايند: «مستحبّ است انسان براي نماز ميّت، زيارت اهل قبور و رفتن به مسجد و حرم امامان(علیهم السلام) وضو بگيرد.» 
8. نذر
در مورد نذر براي امام زاده يا حرم ايشان مطالبي وجود دارد كه بايد هر يك جداگانه مورد توجه قرار گيرند:
الف) نذر صحيح: نذر صحيح اين است كه مثلاً گفته شود: «براي خدا است بر من كه فلان خير را انجام دهم.» در اين صورت است كه نذر واجب الوفاء مي باشد.
ب) جواز نذر براي امام زاده: به طور مسلم نذر براي امام زادگان جايز است؛ زيرا نذر كننده مقصود و غرضي جز رضاي خدا و نفع بخشيدن به مسلمين و زائرين ندارد.
ج) وجوب وفا به نذر براي امام زاده: كسي كه براي امام زاده نذر كرده است (اگر صيغة شرعي نذر خوانده باشد) بايد به نذر خود وفا كند و شكستن آن، كفاره دارد. مثلاً بگويد: «براي خدا است بر من كه اين فرش را در حرم امام زاده براي استفادة زائرين قرار دهم.» ولي اگر صيغة مزبور خوانده نشده يا اينكه فقط نيّت نذر را در درون داشته است، وفاي به چنين نذري واجب نيست.
د) مصرف نذر: پس از آنكه معلوم شد نذر براي امام زادگان اشكال ندارد و بلكه در صورت اجراي صيغة آن، واجب الوفاء مي باشد، اينك سؤال اين است كه: آنچه را نذر كرده است،  بايد به چه مصرفي برساند؟
اين مسئله داراي دو صورت است:
1. مورد خاصي را براي آنچه نذر كرده، معين نموده است. مانند اينكه نذر كرده فرشي را در حرم امام زاده قرار دهد يا دستگاه آبسردكني را در صحن امام زاده نصب نمايد. در اين صورت بايد به نذر خود عمل كند.
2. مورد خاصي را براي آنچه نذر كرده، معين ننموده است. مانند اينكه پولي را براي امام زاده نذر كرده و محل مصرف آن را بيان نكرده است. در اين صورت بايد در آنچه در راه امام زاده محسوب مي شود، صرف كند.
فقها فرموده اند: اگر براي امام يا امام زاده نذر كند، مي تواند به خدّامي كه مشغول خدمت در حرم آنها هستند، بدهد. چنانچه مي تواند به مصارف حرم يا ساير كارهاي خير به قصد بازگشت ثواب آن به منذور له (امام زادة مورد نظر) برساند. 
هـ.) نذر حرم: اگر براي حرم يكي از امامان يا امام زادگان چيزي نذر كند، بايد آن را به مصارف حرم برساند. از قبيل: فرش، پرده و روشنايي. 
بنابراين، فرق بين نذر براي خود امام زاده و نذر براي حرم امام زاده اين است كه اگر براي حرم چيزي نذر كند،  محدودة آن كوچك تر از نذر براي خود امام زاده است و بايد آن را فقط به مصارف حرم از قبيل: فرش، پرده، روشنايي و امثال اينها برساند.
9. موقوفات
اموالي كه وقف امام زادگان و حرم آنها شده، وقف شرعي است. بنابراين، هرگونه تغيير، دخل و تصرّف در اموال موقوفه يا وقف نامه، حرام است؛  بلكه اين اموال بايد در حرم امام زادگان و بر حسب نيّت وقف كننده مصرف شود. امام عسكري(علیه السلام) در پاسخ صحابي خود چنين مرقوم فرمودند: «الْوُقُوفُ عَلَي حَسَبِ مَا يَقِفُهَا اَهْلُهَا إِنْ شَاءَ اللهُ؛  مصرف و كاربرد وقفها بايد طبق غرض واقف باشد.»
10. ورود جُنب
ورود جنب، حائض و نفسا به حرم ائمه(علیهم السلام) حرام است؛ اما وارد شدن آنها به حرم امام زادگان اشكال ندارد. البته شايسته است كه احترام و ادب شود و اشخاص با اين حال وارد حرم امام زادگان نشوند.
11. تنجس
در مورد تنجس حرم امام زادگان، دو سؤال مطرح است:
اول: آيا نجس كردن حرم امام زادگان جايز است؟
جواب: اين‏گونه تصرفات، خارج از محدودة وقف است و جايز نيست، به خصوص در وسايل مشروط به طهارت مانند ظرفهاي وقفي و مهر نماز.
دوم: در صورت نجس شدن حرم امام زاده، آيا تطهير يا اطلاع رساني به خُدّام واجب است؟ 
جواب: چنانچه آن چيزي كه نجس شده، جزء مسجد باشد يا از وسايلي است كه به كار بردن آنها مشروط به طهارت مي باشد، مانند خوردنيها و نوشيدنيها يا ظروف و مهر نماز، در اين صورت تطهير يا اطلاع رساني لازم است؛ اما اگر جزء مسجد و نيز از وسايل مزبور نباشد، مثل اينكه فرش حرم امام زاده اي نجس شود، در اين صورت احتياط در تطهير يا اطلاع رساني است.
12. خواب
نكتة ديگر اين است كه: «خواب» حجيت ندارد. بنابراين، چنانچه شخصي خواب ببيند كه فلان شخص دفن شده، امام زاده است، سبب نمي شود كه او را امام زاده بدانيم و احكام فقهي مربوطه را بر وي مترتب نماييم، بلكه در اين مورد سند و مدرك اطمينان آور لازم مي باشد.
13. تعميرات ساختمان
ساختمانهايي كه بر روي قبور امام زادگان بنا شده اند «وقف عام» مي باشد؛ اما آيا حفظ و تعميرات ساختماني موقوفات عام، بر عهدة كيست؟
اين مسئله داراي دو صورت مي باشد:
الف) واقف، متولّي خاصي را براي موقوفة خود مشخص نموده است؛ در اين صورت بر متولّي لازم است تعميرات ساختماني را بر عهده گرفته، از تخريب آن جلوگيري نمايد.
ب) واقف، متولّي خاصي را براي موقوفة خود مشخص نكرده است؛ در اين صورت بر مجتهد جامع الشرايطي كه حاكم بر جامعه مي باشد، لازم است به تعميرات اقدام نمايد و مانع خراب شدن بنا گردد. 
بنابراين، در زمان ما بر ادارة اوقاف كه مرجع رسيدگي به موقوفات عام مي باشد، لازم است به اين مهم رسيدگي نموده، ساختمانهاي وقف عام و از جمله آن ساختمانهاي بنا شده بر قبور امام زادگان را اصلاح و تعمير نمايد.
تذكر اين نكته را نيز لازم مي دانيم كه مانع شدن از تعميرات ساختمانهايي كه وقف عام است، به بهانة حفظ ميراث فرهنگي و امثال آن، جايز نيست.
14. خريد و فروش
آخرين نكته در مورد امام زادگان اين است كه ساختمان قبر امام زادگان و نيز بقعه ها و رواقهايي كه در اطراف آن قرار دارد و وقف امام زاده است، ملك كسي نيست و خريد و فروش و نيز استفادة شخصي از آنها جايز نمي باشد، مگر در همان جهتي كه واقف وقف نموده است.