فضیلت و برکات نماز جماعت

حضور در نماز جماعت و برگزاری آن به‏طور صحیح، آثار، بركات و فواید بسیاری ـ اعم از فواید فردی، اجتماعی، دنیوی و اخروی ـ دارد كه پیشوایان معصوم علیهم السلام در روایات متعدّد و متواتر با عبارات گوناگون بیان فرموده اند و مردم را برای حفظ این سنّت حسنه كه از هدایای خدای تعالی به پیامبر خاتم، حضرت محمّد بن عبد الله صلی الله علیه و آله می باشد، ترغیب و تشویق كرده اند و روی آن تأكید زیادی فرموده اند.
به تعبیر فقیه بزرگ، سید محمد كاظم یزدی: «در روایات اسلامی، چنان تأكیدهایی در فضیلت نماز جماعت و مذمّت ترك كنندة آن وارد شده است كه نزدیك است آن را به واجبات ملحق نماید.» (۱)
صاحب جواهر نیز در آغاز مبحث نماز جماعت می نویسد: «اَلْجَمَاعَةُ مُسْتَحَبَّةٌ فِی الْفَرَائِضِ الْحَوَاضِرِ الْیوْمِیةِ كُلِّهَا، كِتَاباً وَسُنَّةً مُتَوَاتِرَةً وَاِجْمَاعاً، بَلْ ضَرُورَةٌ مِنَ الدِّینِ یدْخُلُ مُنْكِرُهَا فِی سَبِیلِ الْكَافِرِینَ؛ (۲) به جماعت خواندن همة نمازهای واجب یومیه مستحب است، به دلیل آیات قرآن، روایات متواتره و اجماع فقها؛ بلكه استحباب نماز جماعت از ضروریات دین است كه منكر آن در زمرة كافران قرار می گیرد.»
با توجه به اینكه نقل تمام روایات نماز جماعت ـ كه به حدّ تواتر معنوی رسیده است ـ و ذكر همة فواید آن از حوصلة این نوشتار مختصر بیرون است؛ به نقل برخی از روایات مربوط به فضیلت و بركات نماز جماعت بسنده می كنیم.

برتری ثواب نماز جماعت بر نماز فرادا

برتری ثواب نماز جماعت بر نماز فرادا در احادیث متعدّد و با تعبیرات گوناگونی بیان شده است كه به چهار مورد از آنها اشاره می شود:
۱. در حدیث صحیح «عبد الله بن سنان» از امام صادق علیه السلام روایت كرده است كه فرمود: «الصَّلَاةُ فِی جَمَاعَةٍ تَفْضُلُ عَلَى كُلِّ صَلَاةِ الْفَرْدِ بِأَرْبَعٍ وَ عِشْرِینَ دَرَجَةً تَكُونُ خَمْساً وَ عِشْرِینَ صَلَاةً؛ (۳) نماز جماعت، بیست و چهار درجه بالاتر از نماز فرادا می باشد، در نتیجه، ثواب بیست و پنج نماز خواهد داشت.»
۲. در حدیث صحیح دیگری «زراره» می گوید: «به امام صادق علیه السلام عرض كردم: مردم می گویند نماز جماعت بیست و پنج برابر نماز فرادا می باشد، چگونه است؟ فرمود: مردم راست گفته اند. دوباره عرض كردم: آیا دو نفر هم می توانند نماز جماعت تشكیل دهند؟ فرمود: «نَعَمْ وَ یقُومُ الرَّجُلُ عَنْ یمِینِ الْإِمَامِ؛ (۴) آری، و مأموم در طرف راست امام می ایستد.»
۳. شخصی به نام «رزیق» می گوید: «از امام صادق علیه السلام شنیدم كه می فرمود: «صَلَاةُ الرَّجُلِ فِی مَنْزِلِهِ جَمَاعَةً تَعْدِلُ أَرْبَعاً وَ عِشْرِینَ صَلَاةً وَ صَلَاةُ الرَّجُلِ جَمَاعَةً فِی الْمَسْجِدِ تَعْدِلُ ثَمَانِیاً وَ أَرْبَعِینَ صَلَاةً مُضَاعَفَةً فِی الْمَسْجِدِ وَ إِنَّ الرَّكْعَةَ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَلْفُ رَكْعَةٍ فِی سِوَاهُ مِنَ الْمَسَاجِدِ وَ إِنَّ الصَّلَاةَ فِی الْمَسْجِدِ فَرْداً بِأَرْبَعٍ وَ عِشْرِینَ صَلَاةً وَ الصَّلَاةَ فِی مَنْزِلِكَ فَرْداً هَبَاءٌ مَنْثُورٌ لَا یصْعَدُ مِنْهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى شَی‏ءٌ وَ مَنْ صَلَّى فِی بَیتِهِ جَمَاعَةً رَغْبَةً عَنِ الْمَسَاجِدِ فَلَا صَلَاةَ لَهُ وَ لَا لِمَنْ صَلَّى مَعَهُ إِلَّا مِنْ عِلَّةٍ تَمْنَعُ مِنَ الْمَسْجِدِ؛ (۵) نماز انسان با جماعت در منزلش معادل بیست و چهار نماز است و نماز با جماعت در مسجد معادل چهل و هشت نماز كه در هر مسجد [با توجّه به موقعیت آن] افزایش می یابد، به حدّی كه یك ركعت نماز در مسجد الحرام با هزار ركعت در مساجد دیگر برابر است. و یك نماز فرادا در مسجد، برابر با بیست و چهار نماز؛ ولی نماز [فرادا] در منزل، مثل غبار پراكنده است و چیزی از آن به سوی خدا بالا نمی رود. و هر كس كه به عنوان اعراض از مسجد در خانه اش نماز جماعت تشكیل دهد، نماز [كامل] ندارد و كسی كه با [اقتدا به] او نماز بخواند نیز همان‏طور است؛ مگر اینكه علّتی از رفتن به مسجد مانع شود.»
۴. از امام رضا علیه السلام روایت شده است كه در ضمن نامه ای به مأمون نوشت: «وَ الصَّلَاةُ فِی أَوَّلِ الْأَوْقَاتِ وَ فُضِّلَ الْجَمَاعَةُ عَلَى الْفَرْدِ بِكُلِّ رَكْعَةٍ أَلْفَی رَكْعَةٍ وَ لَا تُصَلِّ خَلْفَ فَاجِرٍ لَا تَقْتَدِی إِلَّا بِأَهْلِ الْوَلَایةِ وَ لَا تُصَلِّ فِی جُلُودِ الْمَیتَةِ وَ لَا جُلُودِ السِّبَاع‏؛ (۶) نماز را در اول وقت بخوان، و فضیلت نماز جماعت بر نماز فرادا چنان است كه هر ركعت آن به دو هزار ركعت برابر است. و پشت سر انسان [فاسق و] فاجر نماز نخوان، و به غیر اهل ولایت (غیر شیعه) اقتدا نمی شود و در پوست میته و پوست حیوانات درنده نماز نخوان.»
افزایش ثواب نماز جماعت با افزایش افراد
از برخی احادیث استفاده می شود كه هر قدر جمعیت نماز جماعت بیش تر باشد، ثواب تك تك افراد آن نیز بیش تر می گردد. چنان كه در حدیثی آمده است:
ابو سعید خدری می گوید: «پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: یك روز بعد از نماز ظهر، جبرئیل با هفتاد هزار فرشته نزد من آ مد و گفت: یا محمد! پروردگارت به تو سلام می رساند و دو هدیه به تو عطا می كند كه به پیامبران پیشین عطا نكرده است. گفتم: آن دو هدیه كدامند؟ گفت: سه ركعت وتر (۷) و پنج نماز با جماعت. گفتم:  ای جبرئیل! فضیلت نماز جماعت برای امت من چقدر است؟ عرض كرد: یا محمد! اگر دو نفر باشند (یكی امام و دیگری مأموم) خدا برای هر كدام از آنان، در هر ركعت صد و پنجاه نماز می نویسد. اگر سه نفر باشند، برای هر كدام در هر ركعت ششصد نماز، اگر چهار نفر باشند هزار و دویست نماز، اگر پنج نفر باشند دو هزار و چهار صد نماز، در شش نفر چهار هزار و هشتصد نماز، در هفت نفر نه هزار و ششصد نماز، در هشت نفر نوزده هزار و دویست نماز، در نه نفر سی و شش هزار و چهارصد نماز و اگر ده نفر باشند، خدا برای هر نفر در هر ركعت هفتاد و دو هزار و هشتصد نماز می نویسد و اگر بیش تر از ده نفر باشند، اگر تمام دریاها مركّب، درختها قلم و جنّ و انس و فرشتگان نویسنده شوند، نمی توانند ثواب یك ركعت آن را بنویسند.
یا محمد! برای مؤمن درك كردن یك تكبیر با امام جماعت، از شصت هزار حج و عمره بهتر است و از همة دنیا هفتاد هزار مرتبه بهتر می باشد و یك ركعت نماز كه مؤمن با امام جماعت می خواند از صدقه دادن صدهزار دینار بر فقرا بهتر است. و یك سجده كه مؤمن با امام جماعت انجام می دهد، از آزاد كردن صد برده بهتر است.» (۸)

بیان شهید ثانی

شهید ثانی رحمه الله در «شرح لمعه» می گوید: «در همة نمازهای واجب، جماعت مستحب است و در نمازهای یومیه (صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشا) مستحب مؤكد، به حدّی كه حتی یك نماز یومیه با امام جماعت غیر عالم، معادل با بیست و پنج یا بیست و هفت نماز فرادا می باشد و با امام جماعت عالم معادل با هزار نماز فرادا. و اگر نماز جماعت در مسجد برگزار گردد، ثواب آن به مقدار حاصل ضرب عدد ثواب مسجد (۹) در ثواب جماعت خواهد بود. به عنوان مثال؛ نماز جماعت در مسجد جامع با غیرعالم معادل با دو هزار و هفتصد و با عالم معادل با صد هزار نماز می باشد. و روایت شده است كه همة این ثوابها در صورتی است كه مأموم تنها یك نفر باشد و اگر بیش تر باشند؛ به خاطر هر نفر به مقدار عدد قبل از آن اضافه می گردد تا به ده نفر برسند كه در آن صورت، غیر از خدا كسی نمی تواند ثواب آن جماعت را محاسبه نماید.» (۱۰)
شاید منظور شهید ثانی از روایتی كه در ذیل كلام خود اشاره كرده است، همان روایت «ابو سعید خدری» باشد كه گذشت.

بیان صاحب عروه رحمه الله

مرحوم سید محمد كاظم طباطبایی یزدی، در آغاز مبحث نماز جماعت پس از نقل چند روایت دربارة فضیلت آن، می گوید:
«مخفی نماند، هرگاه جهات فضیلت متعدّد باشد، ثواب نماز جماعت نیز مضاعف می گردد، پس اگر نماز جماعت در مسجد بازار اقامه شود، ثوابش دوازده برابر اضافه می گردد. در مسجد محلّه بیست و پنج برابر، در مسجد جامع صد برابر، در مسجد كوفه هزار برابر و در حرم حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام دویست هزار برابر می گردد. اگر پشت سر عالم یا سید باشد افضل و اگر پشت سر عالم سید باشد افضل از آن می باشد. هر چه امام جماعت مورد اعتمادتر و پرهیزكارتر و افضل باشد، فضیلت جماعت بیش تر می گردد و هر چه مأمومین افراد با فضل و معرفت باشند، نماز جماعت افضل می باشد و هر قدر تعداد مأمومین بیش تر باشند ثواب نماز جماعت بیش تر خواهد بود و ترك نماز جماعت از روی بی اعتنایی و اعراض یا به عنوان سبك شمردن آن جایز نیست.» (۱۱)

نماز جماعت، كفّاره گناهان

طبق مضمون برخی از روایات، شركت در نماز جماعت موجب آمرزش گناهان می گردد. همان گونه كه به سند «حسن» سعد بن طریف از امام باقر علیه السلام روایت كرده كه فرموده است: «ثَلَاثٌ دَرَجَاتٌ وَ ثَلَاثٌ كَفَّارَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُنْجِیاتٌ... أَمَّا الْكَفَّارَاتُ فَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِی السَّبَرَاتِ وَ الْمَشْی بِاللَّیلِ وَ النَّهَارِ إِلَى الْصَلَوَاتِ وَ الْمُحَافَظَةُ عَلَى الْجَمَاعَاتِ...؛ (۱۲) سه چیز [مایة افزایش] درجات و سه چیز كفارة گناهان و سه چیز هلاك كننده و سه چیز نجات دهنده است... و امّا كفّارات (اعمال موجب آمرزش گناهان) عبارتند از: وضوی كامل در هوای سرد، روز و شب برای ادای نمازها [به مسجد] رفتن و محافظت بر نماز جماعت... .»

نماز جماعت مایة علوّ درجات

روایاتی وجود دارد كه ضمن بیان فواید نماز جماعت، به افزایش درجات اهل آن نیز اشاره كرده است، مانند این حدیث كه از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله روایت شده است: «وَ مَنْ مَشَى إِلَى مَسْجِدٍ یطْلُبُ فِیهِ الْجَمَاعَةَ كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ سَبْعُونَ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ یرْفَعُ لَهُ مِنَ الدَّرَجَاتِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ مَاتَ وَ هُوَ عَلَى ذَلِكَ وَكَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ سَبْعِینَ أَلْفَ مَلَكٍ یعُودُونَهُ فِی قَبْرِهِ وَ یبَشِّرُونَهُ وَ یؤْنِسُونَهُ فِی وَحْدَتِهِ وَ یسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّى یبْعَث؛ (۱۳)‏ كسی كه برای شركت در نماز جماعت به مسجد برود، برای هر قدمش هفتاد هزار حسنه داده می شود و به همان اندازه درجاتش بالا می رود. اگر ـ در حالی كه برنامه اش چنین است ـ بمیرد، خدای مهربان هفتاد هزار فرشته را مأمور می كند كه از او در قبرش عیادت كنند و به او بشارت دهند و در تنهایی مونس او باشند و تا قیامت برای او استغفار نمایند.»
و «زید النرسی» می گوید: «از امام موسی بن جعفر علیه السلام شنیدم كه از پدر بزرگوارش نقل می فرمود: «مَنْ أَسْبَغَ وُضُوءَهُ فِی بَیتِهِ وَ تَمَشَّطَ وَ تَطَیبَ ثُمَّ مَشَى مِنْ بَیتِهِ غَیرَ مُسْتَعْجِلٍ وَ عَلَیهِ السَّكِینَةُ وَ الْوَقَارُ إِلَى مُصَلَّاهُ رَغْبَةً فِی جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِینَ لَمْ یرْفَعْ قَدَماً وَ لَمْ یضَعْ أُخْرَى إِلَّا كُتِبَ لَهُ حَسَنَةٌ وَ مُحِیتْ عَنْهُ سَیئَةٌ وَ رُفِعَتْ لَهُ دَرَجَةٌ فَإِذَا مَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ إِلَى أَنْ قَالَ علیه السلام ثُمَّ افْتَتَحَ الصَّلَاةَ مَعَ الْإِمَامِ جَمَاعَةً إِلَّا وَجَبَتْ لَهُ مِنَ اللَّهِ الْمَغْفِرَةُ وَ الْجَنَّةُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یسَلِّمَ الْإِمَامُ؛ (۱۴) كسی كه درخانه اش وضوی كامل بگیرد، به سر شانه بزند و بوی خوش استعمال كند، سپس با حالت وقار و آرامش برای درك جماعت مسلمانان به سوی مصلی (مسجد یا غیر آن) برود، برای هر قدمی كه برمی دارد یك حسنه برای او نوشته می شود و یك گناه از او محو می شود و یك درجه مقامش ترقّی می كند. زمانی كه داخل مسجد شود و نماز را با اقتدا به امام جماعت شروع كند، پیش از سلام نماز، آمرزش گناهان و ورود به بهشت از سوی خدا برای او حتمی می شود.»
در روایتی از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله برای هر كدام از نمازهای یومیه كه به جماعت خوانده شود، ثواب و درجه خاصی شمرده شده است: «مَنْ صَلَّى الْفَجْرَ فِی جَمَاعَةٍ ثُمَّ جَلَسَ یذْكُرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ كَانَ لَهُ فِی الْفِرْدَوْسِ سَبْعُونَ دَرَجَةً بُعْدُ مَا بَینَ كُلِّ دَرَجَتَینِ كَحُضْرِ الْفَرَسِ الْجَوَادِ الْمُضَمَّرِ سَبْعِینَ سَنَةً وَ مَنْ صَلَّى الظُّهْرَ فِی جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ خَمْسُونَ دَرَجَةً بُعْدُ مَا بَینَ كُلِّ دَرَجَتَینِ كَحُضْرِ الْفَرَسِ الْجَوَادِ خَمْسِینَ سَنَةً وَ مَنْ صَلَّى الْعَصْرَ فِی جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ كَأَجْرِ ثَمَانِیةٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِیلَ كُلُّهُمْ رَبُّ بَیتٍ یعْتِقُهُمْ وَ مَنْ صَلَّى الْمَغْرِبَ فِی جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ كَحَجَّةٍ مَبْرُورَةٍ وَ عُمْرَةٍ مَقْبُولَةٍ وَ مَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ فِی جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ كَقِیامِ لَیلَةِ الْقَدْرِ؛ (۱۵) كسی كه نماز صبح را به جماعت بخواند و بعد از آن تا طلوع آفتاب بنشیند و مشغول ذكر باشد، برای او در فردوس هفتاد درجه داده می شود كه میان هر دو درجه به اندازة هفتاد سال دویدن اسب تندرو و تمرین داده شده فاصله می باشد. و هر كس نماز ظهر را به جماعت بخواند، برای او در جنّات عدن پنجاه درجه داده می شود كه فاصلة هر دو درجه به اندازة پنجاه سال دویدن اسب تندرو می باشد. و هر كس نماز عصر را به جماعت به جای آورد، برای او به اندازة ثواب آزاد كردن هشت نفر از اولاد حضرت اسماعیل می باشد كه هر كدام از آنها صاحب خانواده باشد. و هر كه نماز مغرب را به جماعت گزارد، برای او ثواب حج و عمرة مقبول خواهد بود. و كسی كه نماز عشا را به جماعت برپا كند، همانند احیای شب قدر ثواب دارد.»

اعطای ثواب شهید

در مواردی به نمازگزاران با جماعت، وعدة ثواب شهید داده شده است، چنان كه در خطبة طولانی ای كه ابن عباس از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نقل كرده است، این مطلب به چشم می خورد: «مَنْ حَافَظَ عَلَى الْجَمَاعَةِ حَیثُ مَا كَانَ مَرَّ عَلَى الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ اللَّامِعِ فِی أَوَّلِ زُمْرَةٍ مَعَ السَّابِقِینَ وَ وَجْهُهُ أَضْوَأُ مِنَ الْقَمَرِ لَیلَةَ الْبَدْرِ وَ كَانَ لَهُ بِكُلِّ یوْمٍ وَ لَیلَةٍ حَافَظَ عَلَیهَا ثَوَابُ شَهِید؛ (۱۶) كسی كه بر نماز جماعت محافظت كند و هر جا باشد سعی كند در نماز جماعت شركت نماید، در قیامت همراه با سابقان در اولین گروه مثل برق جهندة درخشان از صراط می گذرد، در حالی كه صورتش نورانی تر از ماه بدر (ماه شب چهاردهم) است، و برای هر شبانه روزی كه مواظبت بر نماز جماعت داشته است، ثواب شهید به او داده می شود.»

كسب پاداش كامل

در برخی روایات برای اهل نماز جماعت و جمعه وعدة اعطای پاداش كامل داده شده است، همان گونه كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده: «مَنْ صَلَّى الْخَمْسَ فِی الْجَمَاعَةِ وَ حَافَظَ عَلَى الْجُمُعَةِ فَقَدِ اكْتَالَ الْأَجْرَ بِالْمِكْیالِ الْأَوْفَى وَ قَالَ تَعَالَى «ثُمَّ یجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى»؛ (۱۷) كسی كه هر روز نمازهای پنجگانه را با جماعت بخواند و بر نماز جمعه مواظبت نماید، پاداش خود را به‏طور كامل تر دریافت می كند، و خدا فرموده است: «ثُمَّ یجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى‏»؛ (۱۸) «سپس به او جزای كافی داده خواهد شد»
اعطای مقام شفاعت
طبق مضمون آیات قرآن هیچ كس نمی‏تواند دیگری را شفاعت كند؛ مگر به اذن خدا. (۱۹) و اما اینكه خدا به چه كسانی اذن شفاعت می دهد، مطلبی است كه در روایات بیان شده و از آ نها استفاده می شود كه علاوه بر پیامبران و امامان علیهم السلام خدا به افراد دیگری نیز اذن شفاعت می دهد، از جملة آنها سه گروه هستند كه در روایتی از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله نقل شده است: «إِنَّ اللَّهَ وَعَدَ أَنْ یدْخِلَ الْجَنَّةَ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ بِغَیرِ حِسَابٍ وَ یشَفِّعَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِی ثَمَانِینَ أَلْفاً الْمُؤَذِّنُ وَ الْإِمَامُ وَ رَجُلٌ یتَوَضَّأُ ثُمَّ یدْخُلُ الْمَسْجِدَ فَیصَلِّی فِی الْجَمَاعَةِ؛ (۲۰) خدا وعده داده است كه سه نفر را بدون حساب وارد بهشت كند و هر كدام از آنان دربارة هشتاد هزار نفر شفاعت كنند. آنان عبارت اند از: مؤذن، امام و كسی كه وضو بگیرد، بعد به مسجد برود و در نماز جماعت شركت نماید.»

فلسفة نماز جماعت

۱. وسیله علنی شدن اسلام
در دین مقدس اسلام، بعضی از اعمال از قبیل اذان و اعمال حج وسیلة آشكار شدن اسلام و اتمام حجت به دیگران است كه نماز جماعت نیز یكی از آن اعمال می باشد، چنان كه در حدیث به سند حسن از امام رضا علیه السلام نقل شده است: «إِنَّمَا جُعِلَتِ الْجَمَاعَةُ لِئَلَّا یكُونَ الْإِخْلَاصُ وَ التَّوْحِیدُ وَ الْإِسْلَامُ وَ الْعِبَادَةُ لِلَّهِ إِلَّا ظَاهِراً مَكْشُوفاً مَشْهُوراً لِأَنَّ فِی إِظْهَارِهِ حُجَّةً عَلَى أَهْلِ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَ لِیكُونَ الْمُنَافِقُ وَ الْمُسْتَخِفُّ مُؤَدِّیاً لِمَا أَقَرَّ بِهِ یظْهِرُ الْإِسْلَامَ وَ الْمُرَاقَبَةَ وَ لِیكُونَ شَهَادَاتُ النَّاسِ بِالْإِسْلَامِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ جَائِزَةً مُمْكِنَةً مَعَ مَا فِیهِ مِنَ الْمُسَاعَدَةِ عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى وَ الزَّجْرِ عَنْ كَثِیرٍ مِنْ مَعَاصِی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ (۲۱) نماز جماعت برای این قرار داده شده است كه اخلاص، [اعتقاد به] توحید، اسلام و عبادت به خدا آشكار و علنی باشد؛ زیرا آشكار كردن آن موجب اتمام حجّت خدای یگانه بر مردم كلّ دنیا می باشد، و افراد منافق و سبك شمارندگان نماز كه اظهار اسلام و مراقبت می كنند، به مورد اقرار خود عمل نمایند. و گواهی مردم به مسلمان بودن یكدیگر جایز و ممكن گردد. علاوه بر اینها در نماز جماعت فوایدی از قبیل یاری بر نیكی و تقوا، و بازداشتن از بسیاری از گناهان وجود دارد.»
۲. وسیلة تشخیص اهل نماز از بی نماز
اگر نماز جماعت نبود، تشخیص اهل نماز از بی نماز مشكل و یا در مواردی غیر ممكن می شد؛ بنابراین یكی از فواید تشریع نماز جماعت آن است كه افراد نمازخوان از بی نماز شناسایی شوند. همان گونه كه در حدیث زیر به سند حسن از امام صادق علیه السلام روایت شده است: «إِنَّمَا جُعِلَتِ الْجَمَاعَةُ وَ الِاجْتِمَاعُ إِلَى الصَّلَاةِ لِكَی یعْرَفَ مَنْ یصَلِّی مِمَّنْ لَا یصَلِّی وَ مَنْ یحْفَظُ مَوَاقِیتَ الصَّلَاةِ مِمَّنْ یضَیعُ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمْ یمْكِنْ أَحَداً أَنْ یشْهَدَ عَلَى أَحَدٍ بِالصَّلَاحِ لِأَنَّ مَنْ لَمْ یصَلِّ فِی جَمَاعَةٍ فَلَا صَلَاةَ لَهُ بَینَ الْمُسْلِمِینَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَلَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ یصَلِّ فِی الْمَسْجِدِ مَعَ الْمُسْلِمِینَ إِلَّا مِنْ عِلَّةٍ؛ (۲۲) تشریع نماز جماعت و اجتماع برای نماز، به خاطر این است كه نمازگزار از بی نماز شناخته شود، و افراد مواظب اوقات نماز از ضایع كنندة آن معلوم گردند. اگر نماز جماعت نبود، برای هیچ‏كس امكان نداشت كه به‏خوبی كسی گواهی دهد؛ زیرا كسی كه با جماعت نماز نخواند، در میان مسلمانان نماز ندارد؛ چون رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: نماز كسی كه بدون عذر با مسلمانان در مسجد نماز نخواند، نماز نیست.»
۳. اثبات عدالت
یكی از راههای اثبات عدالت افراد، اهل نماز بودن آنان است و اثبات اهل نماز بودن نیز از طریق نماز جماعت میسّر می گردد، همچنان‏كه در حدیث طولانی با سند صحیح از امام صادق علیه السلام روایت شده است كه حضرت در مقام معرّفی انسان عادل و بیان اوصاف آن، مواظبت بر نماز جماعت را یكی از نشانه های عادل شمرده و فرموده اند: «... وَ یكُونُ مِنْهُ التَّعَاهُدُ لِلصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ إِذَا وَاظَبَ عَلَیهِنَّ وَ حَفِظَ مَوَاقِیتَهُنَّ بِحُضُورِ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ أَنْ لَا یتَخَلَّفَ عَنْ جَمَاعَتِهِمْ فِی مُصَلَّاهُمْ إِلَّا مِنْ عِلَّةٍ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَازِماً لِمُصَلَّاهُ عِنْدَ حُضُورِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فَإِذَا سُئِلَ عَنْهُ فِی قَبِیلِهِ وَ مَحَلَّتِهِ قَالُوا مَا رَأَینَا مِنْهُ إِلَّا خَیراً مُوَاظِباً عَلَى الصَّلَوَاتِ مُتَعَاهِداً لِأَوْقَاتِهَا فِی مُصَلَّاهُ فَإِنَّ ذَلِكَ یجِیزُ شَهَادَتَهُ وَ عَدَالَتَهُ بَینَ الْمُسْلِمِینَ وَ ذَلِكَ أَنَّ الصَّلَاةَ سِتْرٌ وَ كَفَّارَةٌ لِلذُّنُوبِ وَ لَیسَ یمْكِنُ الشَّهَادَةُ عَلَى الرَّجُلِ بِأَنَّهُ یصَلِّی إِذَا كَانَ لَا یحْضُرُ مُصَلَّاهُ وَ یتَعَاهَدُ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِینَ؛ (۲۳) یكی از راههای شناخت عادل، مواظبت بر نمازهای پنجگانه می باشد؛ وقتی كه مواظبت بر نمازها كند و با حضور در جماعت مسلمانان وقت نمازها را رعایت نماید و بدون عذر از جماعت مسلمانان در مصلّایشان تخلّف نكند، پس هر گاه از افراد قبیله و محلّه اش دربارة او سؤال شود، خواهند گفت: ما از او جز نیكی چیزی ندیدیم؛ بر نمازها و وقت آنها در مصلّایش دقّت دارد. همین مطلب، عدالت او را میان مسلمانان اثبات و شهادت او را مجاز می گرداند، و این به خاطر آن است كه نماز، پوشش و كفّارة گناهان می باشد، اگر كسی در مصلّا حاضر نشود و بر جماعت مسلمانان مواظبت نداشته باشد، شهادت بر نمازخوان بودن او ممكن نمی گردد.»
از این حدیث معلوم می شود كه اگر كسی در نماز جماعت شركت نكند، برای اثبات عدالت و حتّی اثبات اهل نماز بودن او مشکل به‏وجود می‏آید؛ چون دربارة او از هر كسی سؤال شود، نمی تواند چیزی بگوید و ناچار باید بگوید: «او را نمی شناسم.»
همچنان‏كه از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت شده است: «إِذَا سُئِلْتَ عَمَّنْ لَا یشْهَدُ الْجَمَاعَةَ فَقُلْ لَا أَعْرِفُهُ؛ (۲۴) اگر دربارة كسی كه در نماز جماعت حاضر نمی شود از تو سؤال شد، بگو: نمی شناسمش.»
۴. وسیلة حسن ظنّ
در برخی از روایات آمده است كه نسبت به اهل نماز جماعت حسن ظنّ داشته باشید و گواهی او را بپذیرید. همچنان‏كه در روایتی امام صادق علیه السلام از جدّش رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرموده است: «مَنْ صَلَّى الْخَمْسَ فِی جَمَاعَةٍ فَظُنُّوا بِهِ خَیراً؛ (۲۵) كسی كه نمازهای پنجگانه را با جماعت بخواند، به او حُسن ظنّ داشته باشید.»
و در روایت دیگر از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «مَنْ صَلَّى خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِی الْیوْمِ وَ اللَّیلَةِ فِی جَمَاعَةٍ فَظُنُّوا بِهِ خَیراً وَ أَجِیزُوا شَهَادَتَهُ؛ (۲۶) كسی كه در شبانه روز نمازهای پنجگانه را با جماعت بخواند، به او حُسن ظنّ داشته و شهادت او را بپذیرید.»
۵. سبب دوری از نفاق و آتش
یكی دیگر از فواید نماز جماعت، دوری از نفاق در دنیا و نجات از آتش در آخرت است. همان گونه كه در حدیثی از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله می خوانیم: «مَنْ صَلَّى أَرْبَعِینَ یوْماً فِی الْجَمَاعَةِ یدْرِكُ التَّكْبِیرَةَ الْأُولَى كُتِبَ لَهُ بَرَاءَتَانِ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ وَ بَرَاءَةٌ مِنَ النِّفَاقِ؛ (۲۷) كسی كه چهل روز نمازش را با جماعت بخواند و به گونه ای حاضر شود كه در همة نمازها تكبیر اوّل امام را درك نماید، دو نوع برائت برای او نوشته می شود: برائت از آتش دوزخ و برائت از نفاق.»
از این حدیث استفاده می شود كه حضور مرتّب در نماز جماعت موجب می شود انسان در دنیا اهل نفاق و دورویی نباشد و در نتیجة آن، در آخرت نیز اهل دوزخ نشود.
۶. وسیلة رفع بلا
اهل نماز جماعت در پیشگاه خدا آنقدر احترام دارند كه خدا به خاطر آنها از دیگران نیز عذاب دنیوی را تأخیر می اندازد. «اصبغ بن نباته» روایت می كند كه امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیهُمُّ بِعَذَابِ أَهْلِ الْأَرْضِ جَمِیعاً حَتَّى لَا یتَحَاشَى مِنْهُمْ أَحَدا ًفَإِذَا نَظَرَ إِلَى الشِّیبِ نَاقِلِی أَقْدَامِهِمْ إِلَى الصَّلَاةِ وَ الْوِلْدَانِ یتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ رَحِمَهُمُ اللَّهُ فَأَخَّرَ ذَلِكَ عَنْهُمْ؛ (۲۸) خدای عزّ و جلّ [در اثر گناه مردم] تصمیم می گیرد همة اهل زمین را عذاب كند، و حتی یك نفر از آنها را استثنا نكند؛ ولی وقتی نگاه می كند به پیرانی كه به سوی نماز قدم برمی دارند و به كودكانی كه قرآن می آموزند، به آنها رحم می كند و عذاب اهل زمین را تأخیر می اندازد.»
۷. اجابت دعای اهل جماعت
برخی از اعمال صالح در قبولی دعا تأثیر دارند و یكی از آنها نماز جماعت است. از حضرت علی علیه السلام روایت شده است: «إِنَّ اللَّهَ یسْتَحْیی مِنْ عَبْدِهِ إِذَا صَلَّى فِی جَمَاعَةٍ ثُمَّ سَأَلَهُ حَاجَتَهُ أَنْ ینْصَرِفَ حَتَّى یقْضِیهَا؛ (۲۹) هر گاه بنده ای نمازش را با جماعت بخواند و حاجتش را از خدا درخواست نماید، خداوند از دست خالی برگشتن او حیا می كند تا اینكه حاجتش را برآورده می فرماید.»
از این حدیث استفاده می شود كه یكی از موارد استجابت دعا، تعقیبات و دعا بعد از نماز جماعت است.
۸. علامت جوانمردی
طبق روایتی از امام صادق علیه السلام، امیرمؤمنان علیه السلام در وصیت خود به فرزندش «محمد حنفیه» حضور در نماز جماعت را یكی از علامتهای جوانمردی معرفی فرموده است: «وَ اعْلَمْ أَنَّهُ مُرُوَّةُ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ مُرُوَّتَانِ مُرُوَّةٌ فِی حَضَرٍ وَ مُرُوَّةٌ فِی سَفَرٍ وَ أَمَّا مُرُوَّةُ الْحَضَرِ فَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَ مُجَالَسَةُ الْعُلَمَاءِ وَ النَّظَرُ فِی الْفِقْهِ وَ الْمُحَافَظَةُ عَلَى الصَّلَاةِ فِی الْجَمَاعَاتِ وَ أَمَّا مُرُوَّةُ السَّفَرِ فَبَذْلُ الزَّادِ وَ قِلَّةُ الْخِلَافِ عَلَى مَنْ صَحِبَكَ وَ كَثْرَةُ ذِكْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی كُلِّ مَصْعَدٍ وَ مَهْبَطٍ وَ نُزُولٍ وَ قِیامٍ وَ قُعُودٍ؛ (۳۰) بدان كه جوانمردی مرد مسلمان دو گونه است: جوانمردی در وطن و جوانمردی در سفر. و اما جوانمردی در وطن عبارت است از: قرائت قرآن، همنشینی با علما، مطالعه در فقه و محافظت بر نماز جماعت. و اما جوانمردی در سفر عبارت است از: بخشش از زاد و توشة خود به دیگران، مخالفت كم تر با هم سفر خود و ذكر و یاد خدا در همة حالات صعود (رفتن به بلندی)، مهبط (سراشیبی)، نزول (ورود به منزل)، ایستادن و نشستن.»
تأكید بر جماعت نماز صبح و عشا
اگر چه جماعت، در نمازهای پنجگانة شبانه روز استحباب دارد؛ ولی در برخی از روایات به جماعت صبح و عشا تأكید بیش تری شده است و در برخی از آنها در كنار نماز عشا، نماز مغرب نیر ذكر شده و در برخی نیز تنها به نماز جماعت صبح تأكید شده است.
در حدیث صحیح «عبد الله بن سنان» می گوید: «امام صادق علیه السلام می فرمود: روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز صبح را خواند. بعد از نماز به طرف اصحاب خود رو كرد و از چند نفر نام برد و فرمود: آیا اینها به نماز جماعت حاضر شده اند؟ اصحاب گفتند: نه، یا رسول الله! فرمود: آیا غایب هستند (به مسافرت رفته اند) ؟ عرض كردند نه. فرمود: «أَمَا إِنَّهُ لَیسَ مِنْ صَلَاةٍ أَشَدَّ عَلَى الْمُنَافِقِینَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ وَ الْعِشَاءِ وَ لَوْ عَلِمُوا ای فَضْلٍ فِیهِمَا لَأَتَوْهُمَا وَ لَوْ حَبْواً (۳۱)؛ (۳۲) برای منافقین، هیچ نمازی از این نماز (صبح) و عشا سخت تر نیست، اگر فضیلت این دو نماز را می دانستند به این دو نماز می آمدند، اگر چه از راه رفتن عاجز باشند و به صورت سینه خیز بیایند.»
و در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: «مَنْ صَلَّى الْغَدَاةَ وَ الْعَاءَ الْآخِرَةَ فِی جَمَاعَةٍ فَهُوَ فِی ذِمَّةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ ظَلَمَهُ فَإِنَّمَا یظْلِمُ اللَّهَ وَ مَنْ حَقَّرَهُ فَإِنَّمَا یحَقِّرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ؛ (۳۳) كسی كه نماز صبح و عشای آخر را با جماعت بخواند، در پناه خدای عزّ و جلّ قرار می گیرد، هر كه به او ظلم كند، گویی به خدا ظلم كرده و هر كه او را تحقیر نماید، گویی خدا را تحقیر نموده است.»
در روایت دیگر حضرت علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرموده است: «مَنْ صَلَّى رَكْعَتَینِ قَبْلَ صَلَاةِ الْغَدَاةِ وَ رَكْعَتَی الْغَدَاةِ فِی جَمَاعَةٍ رُفِعَتْ صَلَاتُهُ یوْمَئِذٍ فِی صَلَاةِ الْأَبْرَارِ وَ كُتِبَ یوْمَئِذٍ فِی وَفْدِ الْمُتَّقِینَ؛ (۳۴) كسی كه قبل از نماز صبح دو ركعت نماز (نافلة صبح) بخواند و نماز صبح را با جماعت بجای آورد، آن روز نمازش در بین نماز نیكوكاران بالا می رود و در آن روز نامش در گروه با تقوایان ثبت می شود.»
با توجه به مضمون روایات زیادی كه در فضیلت نماز جماعت وارد شده است و برخی از آنها در این مقاله بیان شد، فقهای اسلام در آغاز مبحث نماز جماعت نوشته اند: «مستحب است نمازهای واجب خصوصاً نمازهای یومیه را به جماعت بخوانند و در نماز صبح، مغرب و عشا، خصوصاً برای همسایة مسجد و كسی كه صدای اذان مسجد را می شنود بیش تر سفارش شده است.» (۳۵)
از مطالعة مجموع روایاتی كه در این مقاله نقل شد، اهمیت نماز جماعت در نمازهای یومیه به خصوص در نمازهای صبح، مغرب و عشا و بالأخص در نماز صبح روشن می گردد.
فواید نماز صبح از نظر پزشكی
با توجه به تأكید روایات معصومین علیهم السلام به نماز جماعت صبح، لازم است یادآوری شود كه بیداری صبح و نماز صبح، از نظر طبی نیز فواید بسیاری دارد كه در اینجا با یكی از آنها آشنا می شویم.
در ماهنامه «معارف»، تحت عنوان «تأثیر نماز صبح بر كاهش حمله های قلبی» آمده است:
«تحقیقات نشان می دهد ادای به موقع نماز صبح و بیدار شدن از خواب طولانی به‏ویژه در حوالی صبح می تواند در پیشگیری از بیماریهای قلبی ـ عروقی مؤثر باشد.»
«دكتر مهرداد فخر الدینی» متخصص قلب و عروق در گفتگو با «ایسنا» واحد علوم پزشكی ایران گفت: با توجه به اینكه حملات قلبی به خصوص سكته های قلبی در اوایل صبح بیش تر اتفاق می افتد و در این زمان غلظت خون به حداكثر رسیده، فشار خون و فاكتورهای لخته شدن خون در رگها در بیش ترین میزان آن است، بنابراین بیدار شدن در این زمان می تواند به كنترل و تنظیم گردش خون و كار كرد قلب كمك كند.
وی در ادامه افزود: ضمن اینكه گرفتگی قلب و حملات قلبی از خطرناك ترین بیماریهاست و خواب طولانی مدت در شبانه روز عامل اصلی تصلب شرائین و انسداد شاهرگها است، ادای نماز صبح به دلیل همزمانی آن با اوایل صبح و همچنین ایجاد آرامش روحی در افراد در كاهش فاكتورهای خطر حملات قلبی مؤثر است.
وی افزود: علاوه بر این فاكتور، در فصل زمستان نیز به دلیل تأثیر سرما، افزایش گرفتگی عروق و حملات قلبی بیش تر دیده می شود.
دكتر فخر الدینی خاطرنشان كرد: بنابراین نماز به موقع در هنگام صبح و بیدار شدن در اوایل صبح به جلوگیری از سكته های قلبی كمك كرده و در فعالیت هورمونها، سلولها و در نتیجه تنظیم گردش خون نقش مؤثری دارد.» (۳۶)
اگر چه در گزارش فوق تنها روی بیداری صبح و نماز صبح تأكید شده و سخنی از نماز جماعت به میان نیامده است؛ ولی پرواضح است كه در صورت اقامة نماز صبح به جماعت، به دلیل رفت و آمد به مسجد و تحرك بیش تر، فایدة مذكور بهتر به دست می آید. به خصوص در معرض هوای بین الطلوعین قرار گرفتن كه فواید خاصی دارد.
نكتة مهم
ممكن است بعضی از مردم از این همه پاداش و ثوابی كه برای نماز جماعت بیان شده است تعجب كنند و بگویند چگونه برای عمل آسانی كه در عرض چند دقیقه انجام می گیرد این همه پاداش داده می شود؟!
در جواب باید گفت:
۱. پاداش الهی را نباید با دستمزد دادن كارفرما به كارگران تشبیه و مقایسه كرد، تا كمی و زیادی كار مقیاس پاداش قرار گیرد؛ چون بندگان خدا با انجام اعمال صالح، از خدا طلبكار نمی شوند و هیچ موجودی نمی تواند حقّی بر خدا داشته باشد؛ بنابراین، پاداشهای الهی از باب تفضّل و بنده‏نوازی است، نه از نوع مزد و حقّ الزحمه!. (۳۷)
۲. برای خدا هیچ كاری مشكل نیست و هر چه اراده كند انجام می شود:
«اِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیئاً أَنْ یقُولَ لَهُ كُنْ فَیكُونُ»؛ (۳۸) «كار خدا این گونه است كه هر گاه خواست به چیزی بگوید: باش، فوراً می شود.»
۳. پذیرش اعمال بندگان در پیشگاه حضرت حق و مورد لطف و عنایت قرار گرفتن آنان به كمیت و حجم ظاهری اعمال بستگی ندارد؛ بلكه ملاك عمده در قبولی اعمال و تفضّل پاداش از طرف خدا همان كیفیت اعمال و خلوص نیت عامل آنهاست.
۴. اكثر این پاداشها مربوط به قیامت است، اگر به عظمت و گستردگی آن جهان توجه شود، این پاداشها تعجّب انگیز نخواهد بود.
با توجه به مطالب فوق معلوم می شود خدای مهربان همة پاداشهایی را كه در روایات معصومین علیهم السلام برای شركت كنندگان در نماز جماعت وعده داده شده است عطا خواهد كرد؛ ولی به شرط اینكه نماز جماعت با شرایط كامل برگزار گردد و شركت كنندگان نیز با رعایت وظایف دینی از قبیل حلال بودن كسب و ادای حقوق واجب الهی و مردمی و با نیت خالص و بدون ریا شرك نمایند.
صاحب جواهر رحمه الله پس از نقل بعضی از روایات مربوط به فضیلت نماز جماعت می نویسد:
«وَلاَ اِستِبعَادَ فِی شَیءٍ مِمَّا ذُكِرَ فِیهِ عَلَی لُطفِ اللهِ وَرَأفَتِهِ وَفَضلِهِ وَحِكمَتِهِ خُصُوصاً بَعدَ أَن كَانَ ذَلِكَ هَدیتَهُ مِنهُ اِلَی حَبِیبِهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله، فَلاَ غرو اَن عَظُمَت؛ اِذِ الهَدَایاَ عَلَی مِقدَارِ مُهدِیهَا، لَكِن مِنَ المَعلُومُ أنَّ ذَلِكَ كُلِّهِ لِلجَمَاعَةِ الصَّحِیحَۀِ لاَ مُطلَقاً، فَیَنبَغِی المُحَافَظَۀ فِیهَا حِینَئِذٍ عَلَی جَمِیعِ مَا یُعتَبَرُ فِیهَا؛ هیچ کدام از ثوابهایی که برای نماز جماعت ذکر شده است از لطف، رأفت، فضل و حکمت خدا بعید نمی‏باشد، به خصوص نماز جماعت که هدیۀ خدای مهربان بر حبیب خودش حضرت محمد صلی الله علیه و آله است، پس این هدیه هرچه بزرگ‏تر باشد بهتر است؛ زیرا هدایا به اندازه هدیه کننده آنها می‏باشد. لکن روشن است که همۀ این فضیلتها و آثار، برای نماز جماعت صحیح خواهد بود، نه هر جماعت، بنابراین لازم است که همۀ آداب و شرایط نماز جماعت به دقّت رعایت شود.»

پی نوشـــــــــــــت ها:

(۱). عروة الوثقی، مؤسسه اسماعیلیان، قم، چاپ دوم، ۱۳۷۰ ش، ج ۱، ص ۵۹۶، آغاز مبحث نماز جماعت.
(۲). جواهر الكلام فی شرح شرایع الاسلام، شیخ محمد حسن نجفی با تحقیق شیخ علی دبّاغ، مؤسسه نشر اسلامی، جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ هـ ق، ج ۱۳، ص ۲۱۴.
(۳). جامع احادیث شیعه، شیخ اسماعیل معزی ملایری، زیر نظر آیت آلله بروجردی، ناشر: مؤلف، چاپ مهر، قم، ۱۳۷۵ ش، ج ۷، ص۲۶۴، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۱؛ وسائل‎الشیعه، شیخ حرّ عاملی، قم، مؤسسه آل‏البیت، چاپ اول، ۱۴۱۰ هـ ق، ج ۸، ص۲۸۵، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۱.
(۴). جامع الاحادیث، همان، ح ۷.
(۵). همان، ص ۲۶۵ و ۲۶۶، ح ۶.
(۶). جامع احادیث شیعه، ج ۷، ص ۲۶۹، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۱۴.
(۷). منظور از سه ركعت وتر، دو ركعت نماز شفع و یك ركعت نماز وتر است كه بعد از هشت ركعت نماز شب خوانده می شود.
(۸). جامع احادیث الشیعه، ج ۷، ص ۲۶۷ و ۲۶۸، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۱۲.
(۹). مساجد از نظر ثواب نماز با یكدیگر فرق دارند، به گونه ای كه یك نماز در مسجد الحرام معادل با یك میلیون نماز، و در مسجد النبی معادل ده هزار، در مسجد كوفه هزار، در مسجد الاقصی نیز هزار، در مسجد جامع صد، در مسجد محله بیست و پنج و در مسجد بازار معادل دوازده نماز می باشد. (عروة الوثقی، ج ۱، ص ۴۵۲، فصل فی الامكنة المكروهة، مسئله ۴).
(۱۰). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، شیخ زین الدین عاملی، قم، مجمع الفكر الاسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۲۸ هـ ق، ج ۱، ص ۳۱۶.
(۱۱). عروة الوثقی، ج ۱، ص ۵۹۷ و ۵۹۸.
(۱۲). جامع الاحادیث الشیعه، ج ۷، ص ۲۷۰، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۱۹.
(۱۳). وسائل الشیعه، ج ۸، ص ۲۸۷، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۷.
(۱۴). جامع الاحادیث الشیعه، ج ۷، ص ۲۷، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۲۲.
(۱۵). همان، ص ۲۸۸، ح ۱۱.
(۱۶). همان، ص ۲۶۹، ح ۱۶.
(۱۷). همان، ح ۱۷.
(۱۸). نجم / ۴۱.
(۱۹). بقره / ۲۵۵ و یونس / ۳.
(۲۰). مستدرك الوسائل، محدث نوری (میرزا حسین)، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ ق، ج ۶، ص ۴۴۹، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۲۲.
(۲۱). وسائل الشیعه، ج ۸، ص ۲۸۷، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۹.
(۲۲). همان، ص ۲۹۳، ابواب صلاة الجماعة، باب ۲، ح ۸.
(۲۳). همان، ج ۲۷، ص ۳۹۱، كتاب الشهادات، باب ۴۱، ح ۱.
(۲۴). جامع احادیث الشیعه، ج ۷، ص ۲۸۰، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۵۸.
(۲۵). وسائل الشیعه، ج ۸، ص ۲۸۶، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۴.
(۲۶). همان، ص ۳۹۵، كتاب الشهادات، باب ۴۱، ح ۱۲.
(۲۷). مستدرك الوسائل، ج ۶، ص ۴۴۷، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۱۱.
(۲۸). جامع الاحادیث الشیعه، ج ۷، ص ۲۸۰ و ۲۸۱، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۵۹.
(۲۹). وسائل الشیعه، ج ۸، ص ۲۸۹، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۱۵.
(۳۰). جامع احادیث الشیعه، ج ۷، ص ۲۷۶، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۴۰.
(۳۱). حبو، به معنای سینه خیز رفتن و روی شكم راه رفتن كودكی است كه هنوز توان روی پا ایستادن ندارد.
(۳۲). وسائل الشیعه، ج ۸، ص ۲۹۴، باب ۳، ح ۱.
(۳۳). همان، ص ۲۹۵، ابواب صلاة الجماعة، باب ۳، ح ۲.
(۳۴). جامع احادیث الشیعه، ج ۷، ص ۲۷۵، ابواب صلاة الجماعة، باب ۱، ح ۳۴.
(۳۵). توضیح المسائل مراجع، ج ۱، ص ۷۹۵، مسئله ۱۳۹۹.
(۳۶). ماهنامه آموزشی اطلاع رسانی معارف، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها، شماره ۷۳، بهمن ۱۳۸۸، ص ۵۴.
(۳۷). جهت اطلاع بیش تر به كتاب عدل الهی شهید مطهری مراجعه شود.
(۳۸). یس / ۸۲.

برچسب‌ها: 

نظرات

چیزی در مورد فضیلت های نماز جماعت نگفته بودید.!!

افزودن دیدگاه