وقتی خیلی عصبانی می شویم چه کنیم؟

۱. عصبانیت:عصبانیّت به معنای خشمگین بودن و غضبناک بودن است. حالت و کیفیت خاصی است که بر فرد عارض می شود و شخص، تعادل قوای ارادی و تسلط خود را بر اثر ناراحتی و خشم از دست می دهد.(۱) در منابع دینی و اخلاق اسلامی، بحث عصبانیت، تحت عنوان «غضب» و «غیظ» مطرح است و از شاخه های بحث رذایل و «نبایدهای اخلاقی» می باشد. حضرت امام خمینی(ره) می فرماید:

غضب یک حرکت و حالت نفسانی است که به واسطه ی آن، جوشش و غلیان در خون قلب حادث شود، برای انتقام. پس وقتی این حرکت سخت شود، آتش غضب را فروزان کند، و پر شود شریان ها و دماغ از یک دود تاریک مضطربی که به واسطه ی آن عقل منحرف شود، و از ادراک و رویّه باز ماند.(۲)
۲. غیظ و غضب از منظر قرآن شریف و منابع روایی:در قرآن شریف و منابع روایی، بحث غیظ و غضب، تحت عناوین مختلف، مورد بررسی قرار گرفته است. قرآن در مورد غیظ و غضب کفّار نسبت به اهل ایمان می فرماید:
وَ اِذا خَلَوا عَضّوُا علیکُمُ الاناملَ مِن الغیظ قُل مُوتوا بِغَیْظکُمْ(۳)
«از شدت خشم بر شما، سر انگشتان خود را به دندان می گزند بگو: با همین خشمی که دارید بمیرید.» این است یکی از نبایدهای اخلاقی، که از ناحیه ی کفار سر می زد. در مورد اصل خشم و غضب، پیامدها و پیشگیری و درمان آن، روایات بسیاری وارد شده است. به عنوان نمونه پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ می فرماید: «اجتَنِبِ الغضب»(4) یعنی «از خشم بپرهیزید» مولانا می گوید:
صد هزاران ظلمتت از خشم تو بر عباد الله اندر چشم تو
خشم بنشان چشم بگشا شاد شو عبرت از یاران بگیر استاد شو(۵)
۳. اما پیشگیری و درمان عصبانیت:قرآن شریف، در آیات زیادی به پیشگیری و درمان عصبانیت و خشم شدید، تشویق می کند. می فرماید:
والذین یُنفقون فی السّرّا و الضّرّاء و الکاظمینَ الغَیظَ…(۶)
«همان ها که در توانگری و تنگدستی، انفاق می کنند. و خشم خود را فرو می برند. و از خطای مردم در می گذرند. و خدا نیکوکاران را دوست دارد.»
کسی که می خواهد محبوب خدا بشود باید از مال بگذرد و خشم و غضب را فرو برد(۷). بیشتر آیات و روایات در راستای عصبانیت و غیظ و غضب، جنبه پیشگیری دارد تا درمانی. اسلام عزیز می خواهد انسان ها اصلاً خشم نکنند و عصبانی نشوند. از این جهت قرآن شریف در آیه ی ۸۳ و ۸۴ از سوره یوسف، در آیه ی ۵۸ از سوره نمل و در آیه ۳۷ از سوره شوری، در مورد فرو بردن خشم و پیشگیری آن تشویق می کند. روایات بسیاری در راستای پیشگیری و درمان خشم و عصبانیت وارد شده است که اشاره به بعضی از آنها جالب توجه است:
رسول اسلام می فرماید: «اَحزمُ النّاس اکظمهم لِلغیظ»(8) آن کس که در فرو بردن خشم از دیگران بالاتر است، از همه کس دوراندیش تر است، در جای دیگر می فرماید: «می خواهید شما را با آن کس که از همه زورمندتر است، رهبری کنم؟ آن که هنگام خشم بهتر خود را نگاه می دارد.»(9)
امام خمینی(ره) با یک تشبیه زیبا و عمیق و دقیق، در مورد درمان خشم و عصبانیت می فرماید: «مَثَل انسان در حال شعله ی آتش غضب، مثل غاری است که در او آتش فراوان افروخته شود، به طوری که از شعله و دود پر گردد، و در آن هوا و دود و اشتعال محتقن و محتبل گردد، و نفیرها و صداهای سخت از آن بیرون آید، و شعله های آتش در هم پیچد، و نائره آن روزافزون گردد. در این حال، علاج آن بسیار مشکل شود، و خاموش نمودن آن ممکن نگردد. زیرا که هر چه در او افکنند از برای علاج شعله های فروزان و برافروخته، آن را به خود و بلع کند و جزو خود کند و بر ماده ی آن افزایش پیدا شود. از این جهت انسان در حال نائره ی آتش غضب، کور شود از رشد و هدایت، و کر شود از موعظه و نصیحت. بلکه موعظه در این حال سبب ازدیاد غضب او شود و مایه ی شعله ی نائره آن گردد. از برای این شخص راه چاره ای در این حال نیست.»(10)
۴. خلاصه و جمع بندی:آنچه از قرآن شریف، منابع روایی و منابع اخلاقی دیگر بدست می آید این است که:
۱. در مرحله اول باید از بیماری غضب و عصبانیت پیشگیری نمود و پیشگیری آن به این است که انسان با پشتوانه باورهای دینی، رعایت دستورات اخلاقی، همانند محبت، صله رحم، ایثار، گذشت و عفو … توکل و توسل و سرگرمی های سالم، به زندگی خود آرامش ببخشد و خود را وارد عرصه نگرانی ها، استرس، اضطراب، بیماری ماشینی و صنعتی و… نکند و اعصاب خود را ناآرام نکند. چون، الا بذکر الله تطمئنّ القلوب(۱۱)
۲. در حالت خشم و غضب انسان خشمگین باید معرکه و صحنه ی خشم و عصبانیت را ترک نماید و یا تغییراتی در خود به وجود آورد. به عنوان مثال اگر ایستاده است بنشیند و اگر نشسته است بخوابد.
۳. از افراد متخصص و کارشناس همانند پزشک روان شناس و یا معلم اخلاق باید در جهت درمان بیماری خشم و عصبانیت کمک گرفت و از راهکارها ودستورالعمل های آن ها بهره جست.
۴. در مواقع خشم به ذکر خدا مشغول گردد..
۵. در روایتی آمده، هنگام خوف غضب و خشم، به زمین بچسبید.(۱۲) یعنی چیزهایی را از زمین دستاویز و تکیه گاه خود قرار دهید. به عنوان مثال به درخت تکیه دهید و یا بر روی سنگی بنشینید و یا به سنگی و ستونی بچسبید تا آرامش یابید.
۶. هر کس بر خویشاوندان خویش غضب کرد، نزد او رود و خود را با او نزدیک نماید و به عنوان صله رحم با او مصافحه و روبوسی نماید و این کار باعث آرامش روح و روان انسان خشمگین و همه ی انسان ها شود… .(۱۳)
۷. در روایت دیگر آمده است: هنگام خشم وضو بگیرید. آمده است: «خشم از شیطان است و شیطان از آتش پدید آمده و آتش را به آب می توان خاموش کرد وقتی یکی از شما خشمگین شود وضو گیرد.»(14)
۸. در حدیث دیگر آمده است که هنگام غضب و عصبانیت غسل نمایید. «… فَاِذا غَضِبَ اَحَدُکُمْ فَلْیَغْتَسِل» یعنی «وقتی یکیتان خشمگین شود غسل نماید.»(15)
این بود خلاصه ای از بیان پیشگیری و درمان عصبانیت و ارائه راهکارهای مناسب با استفاده از قرآن شریف روایات و منابع و مکاتب دیگر.

پاورقی:

۱. معین، محمد، «فرهنگ فارسی»، تهران: امیر کبیر، هشتم، ۱۳۷۱، ج ۲،ص ۲۳۱۱.
۲. موسوی، خمینی، روح الله، «شرح حدیث جنود عقل و جهل»، تهران، نشر آثار امام، دوم، ۱۳۷۷، ص ۲۳۸.
۳. آل عمران: ۳ : ۱۱۹.
۴. نهج الفصاحه ، ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، ح ۶۲، ص ۱۲.
۵. مثنوی معنوی، دفتر ۴، ابیات ۹ ـ ۳۴۴۸.
۶. آل عمران، ۳ : ۱۳۴.
۷. تفسیر نور، قم: مؤسسه در راه حق، سوم، ۱۳۷۵، ج ۲،ص ۱۸۰.
۸. نهج الفصاحه، ح ۹۵، ص ۱۷.
۹. همان، ح ۴۶۳، ص ۸۷.
۱۰. موسوی خمینی(ره)، روح الله، «شرح حدیث جنود عقل و جهل» همان.
۱۱. رعد: ۱۳ : ۲۸.
۱۲. نهج الفصاحه، ح ۴۶۶، ص ۸۹.
۱۳. امام خمینی، روح الله، همان.
۱۴. نهج الفصاحه، ح ۶۶۰، ص ۱۳۲.
۱۵. همان، ح ۲۰۳۹، ص ۴۳۲.
منبع: نرم افزار پاسخ – مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات