وقتي خيلي عصباني مي شويم چه كنيم؟

1. عصبانيت:عصبانيّت به معناي خشمگين بودن و غضبناك بودن است. حالت و كيفيت خاصي است كه بر فرد عارض مي شود و شخص، تعادل قواي ارادي و تسلط خود را بر اثر ناراحتي و خشم از دست مي دهد.(1) در منابع ديني و اخلاق اسلامي، بحث عصبانيت، تحت عنوان «غضب» و «غيظ» مطرح است و از شاخه هاي بحث رذايل و «نبايدهاي اخلاقي» مي باشد. حضرت امام خميني(ره) مي فرمايد:

غضب يك حركت و حالت نفساني است كه به واسطه ي آن، جوشش و غليان در خون قلب حادث شود، براي انتقام. پس وقتي اين حركت سخت شود، آتش غضب را فروزان كند، و پر شود شريان ها و دماغ از يك دود تاريك مضطربي كه به واسطه ي آن عقل منحرف شود، و از ادراك و رويّه باز ماند.(2)
2. غيظ و غضب از منظر قرآن شريف و منابع روايي:در قرآن شريف و منابع روايي، بحث غيظ و غضب، تحت عناوين مختلف، مورد بررسي قرار گرفته است. قرآن در مورد غيظ و غضب كفّار نسبت به اهل ايمان مي فرمايد:
وَ اِذا خَلَوا عَضّوُا عليكُمُ الاناملَ مِن الغيظ قُل مُوتوا بِغَيْظكُمْ(3)
«از شدت خشم بر شما، سر انگشتان خود را به دندان مي گزند بگو: با همين خشمي كه داريد بميريد.» اين است يكي از نبايدهاي اخلاقي، كه از ناحيه ي كفار سر مي زد. در مورد اصل خشم و غضب، پيامدها و پيشگيري و درمان آن، روايات بسياري وارد شده است. به عنوان نمونه پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ مي فرمايد: «اجتَنِبِ الغضب»(4) يعني «از خشم بپرهيزيد» مولانا مي گويد:
صد هزاران ظلمتت از خشم تو بر عباد الله اندر چشم تو
خشم بنشان چشم بگشا شاد شو عبرت از ياران بگير استاد شو(5)
3. اما پيشگيري و درمان عصبانيت:قرآن شريف، در آيات زيادي به پيشگيري و درمان عصبانيت و خشم شديد، تشويق مي كند. مي فرمايد:
والذين يُنفقون في السّرّا و الضّرّاء و الكاظمينَ الغَيظَ...(6)
«همان ها كه در توانگري و تنگدستي، انفاق مي كنند. و خشم خود را فرو مي برند. و از خطاي مردم در مي گذرند. و خدا نيكوكاران را دوست دارد.»
كسي كه مي خواهد محبوب خدا بشود بايد از مال بگذرد و خشم و غضب را فرو برد(7). بيشتر آيات و روايات در راستاي عصبانيت و غيظ و غضب، جنبة پيشگيري دارد تا درماني. اسلام عزيز مي خواهد انسان ها اصلاً خشم نكنند و عصباني نشوند. از اين جهت قرآن شريف در آيه ي 83 و 84 از سوره يوسف، در آيه ي 58 از سوره نمل و در آية 37 از سوره شوري، در مورد فرو بردن خشم و پيشگيري آن تشويق مي كند. روايات بسياري در راستاي پيشگيري و درمان خشم و عصبانيت وارد شده است كه اشاره به بعضي از آنها جالب توجه است:
رسول اسلام مي فرمايد: «اَحزمُ النّاس اكظمهم لِلغيظ»(8) آن كس كه در فرو بردن خشم از ديگران بالاتر است، از همه كس دورانديش تر است، در جاي ديگر مي فرمايد: «مي خواهيد شما را با آن كس كه از همه زورمندتر است، رهبري كنم؟ آن كه هنگام خشم بهتر خود را نگاه مي دارد.»(9)
امام خميني(ره) با يك تشبيه زيبا و عميق و دقيق، در مورد درمان خشم و عصبانيت مي فرمايد: «مَثَل انسان در حال شعله ي آتش غضب، مثل غاري است كه در او آتش فراوان افروخته شود، به طوري كه از شعله و دود پر گردد، و در آن هوا و دود و اشتعال محتقن و محتبل گردد، و نفيرها و صداهاي سخت از آن بيرون آيد، و شعله هاي آتش در هم پيچد، و نائره آن روزافزون گردد. در اين حال، علاج آن بسيار مشكل شود، و خاموش نمودن آن ممكن نگردد. زيرا كه هر چه در او افكنند از براي علاج شعله هاي فروزان و برافروخته، آن را به خود و بلع كند و جزو خود كند و بر ماده ي آن افزايش پيدا شود. از اين جهت انسان در حال نائره ي آتش غضب، كور شود از رشد و هدايت، و كر شود از موعظه و نصيحت. بلكه موعظه در اين حال سبب ازدياد غضب او شود و مايه ي شعله ي نائره آن گردد. از براي اين شخص راه چاره اي در اين حال نيست.»(10)
4. خلاصه و جمع بندي:آنچه از قرآن شريف، منابع روايي و منابع اخلاقي ديگر بدست مي آيد اين است كه:
1. در مرحله اول بايد از بيماري غضب و عصبانيت پيشگيري نمود و پيشگيري آن به اين است كه انسان با پشتوانه باورهاي ديني، رعايت دستورات اخلاقي، همانند محبت، صله رحم، ايثار، گذشت و عفو ... توكل و توسل و سرگرمي هاي سالم، به زندگي خود آرامش ببخشد و خود را وارد عرصه نگراني ها، استرس، اضطراب، بيماري ماشيني و صنعتي و... نكند و اعصاب خود را ناآرام نكند. چون، الا بذكر الله تطمئنّ القلوب(11)
2. در حالت خشم و غضب انسان خشمگين بايد معركه و صحنه ي خشم و عصبانيت را ترك نمايد و يا تغييراتي در خود به وجود آورد. به عنوان مثال اگر ايستاده است بنشيند و اگر نشسته است بخوابد.
3. از افراد متخصص و كارشناس همانند پزشك روان شناس و يا معلم اخلاق بايد در جهت درمان بيماري خشم و عصبانيت كمك گرفت و از راهكارها ودستورالعمل هاي آن ها بهره جست.
4. در مواقع خشم به ذكر خدا مشغول گردد..
5. در روايتي آمده، هنگام خوف غضب و خشم، به زمين بچسبيد.(12) يعني چيزهايي را از زمين دستاويز و تكيه گاه خود قرار دهيد. به عنوان مثال به درخت تكيه دهيد و يا بر روي سنگي بنشينيد و يا به سنگي و ستوني بچسبيد تا آرامش يابيد.
6. هر كس بر خويشاوندان خويش غضب كرد، نزد او رود و خود را با او نزديك نمايد و به عنوان صله رحم با او مصافحه و روبوسي نمايد و اين كار باعث آرامش روح و روان انسان خشمگين و همه ي انسان ها شود... .(13)
7. در روايت ديگر آمده است: هنگام خشم وضو بگيريد. آمده است: «خشم از شيطان است و شيطان از آتش پديد آمده و آتش را به آب مي توان خاموش كرد وقتي يكي از شما خشمگين شود وضو گيرد.»(14)
8. در حديث ديگر آمده است كه هنگام غضب و عصبانيت غسل نماييد. «... فَاِذا غَضِبَ اَحَدُكُمْ فَلْيَغْتَسِل» يعني «وقتي يكيتان خشمگين شود غسل نمايد.»(15)
اين بود خلاصه اي از بيان پيشگيري و درمان عصبانيت و ارائه راهكارهاي مناسب با استفاده از قرآن شريف روايات و منابع و مكاتب ديگر.

پاورقی:

1. معين، محمد، «فرهنگ فارسي»، تهران: امير كبير، هشتم، 1371، ج 2،ص 2311.
2. موسوي، خميني، روح الله، «شرح حديث جنود عقل و جهل»، تهران، نشر آثار امام، دوم، 1377، ص 238.
3. آل عمران: 3 : 119.
4. نهج الفصاحه ، ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامي ، ح 62، ص 12.
5. مثنوي معنوي، دفتر 4، ابيات 9 ـ 3448.
6. آل عمران، 3 : 134.
7. تفسير نور، قم: مؤسسه در راه حق، سوم، 1375، ج 2،ص 180.
8. نهج الفصاحه، ح 95، ص 17.
9. همان، ح 463، ص 87.
10. موسوي خميني(ره)، روح الله، «شرح حديث جنود عقل و جهل» همان.
11. رعد: 13 : 28.
12. نهج الفصاحه، ح 466، ص 89.
13. امام خميني، روح الله، همان.
14. نهج الفصاحه، ح 660، ص 132.
15. همان، ح 2039، ص 432.
منبع: نرم افزار پاسخ - مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

افزودن دیدگاه