چرا قرآن کریم در مورد خورشید به ضیاء تعبیرکرده است و در مورد ماه به نور؟ (هو الذی جعل الشمس ضیاء و القمر نوراً)

راغب اصفهانی در کتاب مفردات – که مربوط به معانی واژگان قرآنی است – می‎گوید: «ضوء چیزی است که از اجسام نورانی پراکنده می‎شود.» و «نور پرتو و اشعه‎ای پراکنده شده است که بر کار دیدن کمک می‎کند.» سپس در بیان تفاوت آن دو می‎گوید «اختصاص دادن خورشید به ضیاء و اختصاص دادن ماه به نور[۱] به خاطر آن است که دایره ضیاء محدودتر از نور است؛» یعنی نور دایره‎اش وسیع تر است و اختصاصی به اجسام نورانی ندارد برخلاف ضوء که مختص به اجسام نورانی است. توضیح بیشتر اینکه:
کلمه ضیاء، پرتو افشانی و انتشار اشعه را می‎فهماند و بیانگر انبساط نور و گسترش و حرارت و پراکندگی آن است، هنگامی که نور به حدّ شدید و تام برسد. به همین دلیل اطلاق کلمه ضیاء در مورد ماه نمی‎تواند صحیح باشد؛ زیرا نور آن همراه با شدت و تمامیت نیست و فاقد اضاء «پرتو افشانی، نورپراکنی، و انبساط و انتشار تامّ و شدید) است.
جالب این است، در کاربرد زبان عربی، به نوری که در آیینه می‎تابد و منعکس می‎شود، ضیاء گفته نمی‎شود بلکه نور به آن اطلاق می‎گردد؛ زیرا فاقد حرارت و شدت و انبساط است.[۲] درست مثل ماه که هم چون آیینه ای نور خورشید را منعکس می‎سازد. بنابراین از آیه شریفه چنین بر می‎آید: آنچه در خورشید لحاظ می‎شود و مطلوب است بسط نور، پرتوافکنی و نورافشانی و حرارت است که در پی آن، پس از شب، روز فرا می رسد؛ اما در ماه آنچه لحاظ شده است و مطلوب است صرفاً وجود نور در شب است تا احتیاجات ضروری برطرف گردد.
برای روشن شدن مطلب، به نمونه دیگری از کاربرد کلمه ضیاء در قرآن می پردازیم. قرآن شریف می فرماید: قل أرءیتم ان جعل الله علیکم اللیل سرمداً الی یوم القیامه من اِله غیر الله یاتیکم بضیاء[۳]. یعنی؛ بگو: هان! چه می‎پندارید اگر خدا تا روز رستاخیر، شب را بر شما جاوید بدارد، جز خداوند کدامین معبود برای شما روشنی می‎آورد؟
طبق این آیه شریفه، شب که انبساط و گسترش تاریکی است، آن‎گاه برطرف می‎شود که ضیاء در کار بیاید و بر شب غلبه کند، یعنی نوری توأم با پرتو افشانی، انبساط و حرارت، نه بدون آن.
با توجه به این روشن می شود آیه شریفه ۵ از سوره یونس ظاهراً در صدد بیان این نکته نیست که نور ماه برگرفته از روشنی خورشید است بلکه در صدد بیان آنست که خدای متعال به هر کدام از خورشید و ماه خلقت متناسب با هدف و غرض از خلقش را عطا فرموده است. در جای دیگر فرمود: قال ربنا الذی اعطی کل شی خلقه ثم هدی[۴] حضرت موسی ـ علیه السّلام ـ گفت: پروردگار ما همان کسی است که هر چیزی را آفرینش‎ بداد، سپس هدایت فرمود. بنابراین آنچه در خورشید مطلوب است، ضیاء بوده که نور توأم با پرتو افشانی و حرارت است و آنچه در ماه مطلوب بوده است صرفاً وجود نور است تا احتیاجات ضروری را برطرف سازد و نیز حساب ماه و سال آسان گردد.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
۱. سید علی اکبر قرشی، قاموس قرآن، نشر دارالکتب الاسلامیه.
۲. تفسیر نمونه، ج ۸.
۳. حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (وزارت ارشاد، چاپ اوّل، ۱۳۷۰) ج ۷، ص ۴۷.

پی نوشت ها:
[۱] . یونس/۵.
[۲] . ملاک نیازمندی، اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی، تهران، کانون انتشارات محمدی، چاپ ششم، ۱۳۵۸، ص۱۴۳.
[۳] . قصص/۷۱.
[۴] . طه/۵۰.

منبع: اندیشه قم