آموزش توالت رفتن به كودك

پرسش:

از چه سنی و با چه روش هایی باید توالت رفتن را به کودک آموزش داد؟

اكثر زوج ها بر اين باورند كه تربيت فرزند امري است ذاتي و طبيعي اما با اطمينان مي توان گفت كه اين امر مانند هر عمل تخصصي ديگري نيازمند آموزش ، مهارت و تخصص مي باشد و والدين براي موثر واقع شدن بايد يك سري اصول را بياموزند. در واقع بايد بگويیم والدگري يك مهارت است. زماني سخن از يك مهارت مي كنيم، يعني اينكه براي انجام آن نياز به علم و دانش داريم و علاوه بر اين بايد اين علم را به در مرحله عمل به منصه ظهور برسانيم؛ بنابراين كسب اطلاعات دقيق علمي براي اينكه بتوانيم نقش والدگري خود را به صورت موثر اجرا كنيم، لازم است؛ همچنين براي اينكه بتوانيم نقش والدگري خود را به خوبي ايفا كنيم نياز به صبر و حوصله زيادي داريم.
زماني كه كودك مسير رشد خود را طي مي كند، با چالش هايي زيادي روبرو مي شود. به نظر اريكسون، فرد در هر يك از مراحل رشد با يك بحران رواني-اجتماعي روبرو مي شود. چگونه حل كردن اين بحران ها اساس شخصيت فرد را تشكيل مي دهد؛در صورتي كه فرد اين بحرانها را حل كند، اين امكان را مي‌يابد كه با مسايل بزرگتر رواني درگير شود و سلامت رواني خود را تامين كند و در غير اين صورت، سلامت رواني او به خطر مي‌افتد. منظور از بحران، يك نقطه عطف در مرحله‌اي از زندگي انسان است؛يعني يك دوره مهم از زندگي كه هم دشوار است و هم امكان غلبه كردن بر آن وجود دارد (روان شناسي، شخصيت شولتز، 1384؛ 326).
والدين در سال اول زندگي، تسليم نيازهاي كودك مي شوند و تلاش مي كنند با خواسته هاي او همراه شوند و به نوبه خود انتظار كمي از كودك خود داشته باشند. اين وضعيت در حدود 18 ماهگي به نحو چشمگيري تغيير مي كند، زماني كه از كودك در خواست تازه اي يعني آموزش استفاده از توالت مي شود (نظريه هاي شخصيت، سيدني شولتز؛ 1392؛ ص97) روان شناس بر اين باورند كه آموزش توالت تاثير زيادي در شخصيت كودك دارد. يكي از سنين پر چالش براي كودك دو سالگي است. سني كه كودك از شير مادر جدا مي شود و آموزش مي بيند بر ادرار و مدفوع خود كنترل پيدا كند. در این سن، كودك با توقعات محيط اطراف خود روبرو مي شود..
در كنار تمام مسائلي كه والدين به روش هاي متفاوت به كودكشان مي‌آموزند آموزش مستقل دستشویي كردن زمان زياد و انرژي فراواني از والدين مي‌گيرد و در محدوده زماني خاصي والدين را درگير خود مي‌كند . آموزش توالت يعني آن كه كودك طرز صحيح استفاده از توالت، نياز به دستشويي كردن، طرز صحيح دستشويي كردن، شستن و پاك كردن خودش و شستن دست‌ها و خشك‏ كردن آن‏ها را بياموزد. به طور كلي مطالعات نشان مي دهند كودكان از شش ماهگي مي توانند ادرار و مدفوع خود را خبر دهند يا آن را براي مدت كوتاهي نگه دارند ولي اين مساله اصلا به معناي توالت رفتن ارادي و مستقل محسوب نمي شود. زماني كودك آماده آموزش توالت‌ رفتن است كه خيس شدن يا كثيف شدن كهنه را دريابد يا بتواند بگويد كه مي‌خواهد سر لگن بنشيند.
آموزش توالت رفتن وقتي بايد انجام گيرد كه بدن كودك از لحاظ فيزيكي آمادگي پذيرش آن را داشته باشد. اين وضعيت معمولا هنگامي رخ مي‌دهد كه كودك شما 18 تا 24 ماهه باشد. با اين حال ممكن است تا 2.5 یا 3 سالگي كودك این آمادگی فیزیکی را کسب نکرده باشد و همچنان نياز به پوشك كردن داشته باشد؛ بنابراين اموزش توالت، نبايد زودتر از 18 ماهگي آغاز شود.
همانطور كه بيان شد، آموزش توالت و نوع رفتار مادر كودك در اين زمينه مي‌تواند در رشد رواني كودك تاثير داشته باشد، بنابراين براي آموختن به كودك كه چگونه به مرور زمان پوشك را رها كرده و از لگن و يا دستشوئي استفاده كند بايد با دقت، عزمي راسخ، صبر فراوان و بدون هيچگونه فشاري نسبت به كودك انجام شود. گاه اين مسئله منجر به عصبانيت و پرخاش والدين به كودكان مي شود و از سوي ديگر ترس از اينكه مبادا كودك نتواند در سن خاصي بر اين موضوع كنترل يابد، باعث نگراني والدين مي‌گردد گاه مقايسه كودك با هم سن و سالانش علل اصلي بي ‏تابي‏ هاي والدين است با در نظر گرفتن تفاوت هاي فردي كنار آمدن با اين مسئله سهل ‏تر خواهد شد.
اما اينكه چه زماني دقيقا براي كودك شما مناسب است، بايد بگويیم مادر كودك بهتر از هر روانشناس ماهري مي‌تواند در اين مورد قضاوت كند. مادر مي‌تواند با حسي كه نام آن را حس مادرانه مي نامند تشخيص دهد كه كودكش چه موقعي آمادگي لازم براي آموزش توالت را دارد. اگر احساس مي‌كنيد كودك براي كنار گذاشتن پوشك آمادگي لازم را دارد، بايد آموزش را شروع كنيد و براي اين كار زمان مناسبي را در نظر بگيريد. زمان مناسب يعني كودك و مادر هر دو از نظر روحي در شرايط مساعدي باشند و آرامش كافي براي سر و كله ‏زدن با يكديگر را داشته باشند. اگر كودك دوره‌اي بحراني مثل تغيير شرايط و محيط، وجود فرزندي جديد در خانواده، جدايي پدر و مادر يا به طور كلي شرايط سختي را پشت سر مي‌گذارد، بهتر است آموزش را به وقت ديگري موكول كنيد. علاوه بر اين، آموزش توالت بايد زماني باشد، كه شما قصد مسافرت را نداشته باشيد. همچنين آموزش استفاده از توالت و لگن، روندي وقت‌گير است و شما هم بايد زمان لازم و كافي براي اين كار در نظر بگيريد و در عين حال صبر و تحمل داشته باشيد. اگر خودتان هم در حال پشت سر گذاشتن شرايط بحراني هستيد يا فشار رواني ناشي از تعويض خانه، كار زياد و خستگي ناشي از شير گرفتن كودك و... را تحمل مي‌كنيد، بهتر است آموزش را متوقف كنيد تا هم خودتان و هم فرزندتان آرامش و انرژي لازم را داشته باشيد. ضمنا بايد مراقب باشيد كه در آموزش توالت به كودك، حساسيت نشان ندهيد زيرا كودكان باهوش هستند و خيلي زود اين حساسيت ها را درك مي كنند؛ اگر كودك احساس كند با اين رفتار خود مي تواند مادر را آزار دهد و يا اينكه توجه او را با اين كار به خود جلب كند آن گاه با رفتارهاي خود شما را بازي مي دهد و مستقل شدن در اين عمل را به تأخير مي اندازد.

*** در ادامه به نكاتي اشاره مي‌كنيم كه مادر، براي اينكه در آموزش توالت كودك خود موفق عمل كند بايد اين موارد را مورد توجه قرار دهد :
قبل از هر چيز براي اينكه فرزندتان مهارت نسبتا پيچيده توالت‏ رفتن را ياد بگيرد لازم است به فرزند خود در مورد اين قضيه توضيح دهيد. به ياد داشته باشيد قبل از اينكه اموزش توالت را آغاز كنيد بايد اطلاعاتي را در اين زمينه در اختيار كودكتان قرار دهيد :
- به كودكتان كودكتان توضيح دهيد؛ ادرار و مدفوع از كجا آمده است و ادارار و مدفوع جزيي از بدن او نيست (چگونه با كودكم رفتار كنم؛ 1390؛187).
- كودك نيازمند آن است كه با واژه هاي مربوط به توالت رفتن آشنا شود. مهم اين است كه كلماتي به كار ببريد كه براي كودك قابل فهم باشد.
- چند ماه قبل از اينكه آموزش توالت را براي كودك خود آغاز كنيد، زمان هايي كه او دستشويي مي كند به او توضيح دهيد كه اين چه كاري است كه او دارد انجام مي دهد و نام اين كار چيست. حتما حالت‏ هاي او را هنگام دفع مي شناسيد؛ وقتي گوش ه‏اي كز كرده دارد در پوشكش مدفوع مي كند يا حالت ادرار كردن گرفته است، به سراغش برويد و به او بگوييد كه مي دانيد مشغول چه كاري است. اين زمان بهترين موقع آموزش مفاهيم است. وقتي اين داستان مرتب و چند بار در روز تكرار شود، او تفاوت بين پوشك خيس و خشك را مي فهمد. اگر كودكتان به شما مي گويد در حال ادرار يا مدفوع است، حرفش را نشنيده نگيريد زيرا او اين موضوع را گفته تا پاسخ فوري عوض‏ كردن پوشك را بگيرد. اگر اين مفهوم را درك كند، سررشته كار را در دست گرفته ايد.

*** اكنون به بررسي راهكارهاي عملي آموزش توالت مي پردازيم :
1. به اتفاق كودك، توالت كوچك پلاستيكي تهيه كنيد و آن را در محل مشخصي از خانه قرار دهيد (مانند حمام). هنگام خريد با حوصله و شمرده‏ شمرده براي او توضيح دهيد كه اين وسيله را براي چه چيزي خريداري كرده‌ايد. به او بگوئيد كه او به اندازه كافي بزرگ شده است و بايد ادرار كردن و مدفوع خود را كنترل كند.
2. ترتيبي دهيد كه كودك در زمان معين و بطور منظم روي لگن بنشيند . بطور مثال، بعد از غذا خوردن و صرف نوشيدني، قبل و بعد از حمام كردن ، صبح ‏ها بلافاصله بعد از بيدار شدن و شبها درست قبل از خواب .
3. به هيچ عنوان از تنبيه براي آموزش استفاده نكنيد. حتي اگر بارها كودك شما لباسش را خيس كرد، اجازه تنبيه نداريد. او مانند فردي مي‌ ماند كه تازه مي‌خواهد رانندگي را ياد بگيرد، پس در طول مسير يادگيري، حق خطا دارد و ما نمي‌ توانيم او را به دليل خطاهاي طبيعي‌اش سرزنش يا تنبيه كنيم.
4. استفاده از داستان؛ زبان كودك داستان است؛ شما مي توانيد با مطالعه كتب داستاني كه درباره آموزش توالت به كودكان مي باشد و تعريف آن براي كودك تان به صورت غيرمستقيم به او توالت‏ رفتن را آموزش دهيد. كتاب‌ هايي تهيه كنيد كه با داستان و تصوير، روند دستشويي‏ رفتن را به تصوير مي‌ كشند. اين كتاب‌ها را در دسترس كودك‌ تان قرار دهيد و برايش بخوانيد تا او هم مانند شخصيت داستان به استفاده از لگن مشتاق شود.البته لازم نيست به صورت صد در صد از كتاب داستان استفاده كنيد؛ بلكه با كمي خلاقيت مي توانيد خودتان داستان‏ هايي را در اين زمينه بسازيد و براي او تعريف كنيد.
5. از زبان شعر براي آموزش توالت استفاده كنيد. براي او شعرهايي كه در اين زمينه وجود دارد را بخوانيد. به عنوان مثال كتاب شعر «خودشو ني‌ني لوس كرده شلوارشو خيس كرده» براي اين موضوع مناسب است.
6. از بازي براي ياد دادن توالت كردن به كودك خود استفاده كنيد. به عنوان مثال يكي از عروسك‌ها يا حيواناتي كه كودكتان به آن علاقه دارد، را انتخاب كنيد، سپس او را در حالتي كه مي‌خواهد ادرار كند، نگه داريد و به كودكتان بگوئيد، شير كوچولو مي‌خواهد جيش كند و صداي جيش‏ كردن را در آوريد. به او بگوئيد ديگر شير كوچولو در شلوارش جيش نمي‌كند.
7. در حضور كودك از پيشرفتش نزد ديگران تعريف كنيد، بطور مثال: زهره ديگه مي تونه مثل بزرگترها، خودش دستشویي بره.
8. از اهرم پاداش، استفاده كنيد و براي تلاشي كه او براي كنترل ادرار خود انجام مي‌دهد، پاداش تعيين كنيد.
9. محيط دستشويي را براي كودك خود جذاب كنيد. بيشتر كودكان از دستشويي مي‌ترسند، شما مي‌توانيد با چند راهكار ساده كودك را تشويق كنيد و اين ترس را از او بگيريد. ابتدا بايد محيط توالت را برايش جذاب كنيد و با گذاشتن چند عروسك كوچك يا عكس و پوستر در دستشويي او را تشويق كنيد.
10. كودك در فاصله زماني معيني براي ادرار كردن به روي لگن مخصوص بنشانيد و از او بخواهيد تا ادرار كند. زمان‌هاي مشخصي براي استفاده از لگن اختصاص دهيد تا به يك عادت روزانه تبديل شود. مثلا هر ۲۰ دقيقه كودك را روي لگن بگذاريد و او را تشويق كنيد تا كارش را انجام دهد. سپس به مرور اين زمان را طولاني‌تر كنيد، هر ۳۰ دقيقه، هر ۴۰ دقيقه و... پس از مدتي بر حسب عادت، كودك خودش به سراغ شما مي‌آيد و از شما مي‌خواهد او را به دستشويي ببريد.
11. به پاداش ها تنوع بيشتري ببخشيد. براي اينكار در مورد پاداش، خواسته هاي كودكتان را بررسي كنيد. پاداشي كه به كودك مي دهيد بايد مورد علاقه كودك باشد.
12. گاهي اوقات جلوتر به كودكتان بگوييد براي گرفتن پاداش و امتياز از او چه رفتار مطلوبي را انتظار داريد.
13. با رعايت تمام موارد، باز هم ممكن است كودك شما در مواردي كنترلش را از دست بدهد و خودش را خيس كند؛ در اینصورت عصباني نشويد و هرگز او را تنبيه نكنيد، در عوض با تشويق او را به استفاده از لگن ترغيب كنيد. شرايط او را درك كنيد. او تنها مدت كوتاهي است كه استفاده از ماهيچه‌هاي بدنش را آموخته و كنترل دفع را به دست گرفته است. بي ترديد، چندين بار كثيف كردن هاي اتفاقي رخ خواهند داد. پس منتظر آنها باشيد و كودك را به علت آن تنبيه نكنيد. به ياد داشته باشيد آموزش توالت زمان بر است و نبايد براي آموزش توالت به او عجله كنيد. بايد به او اجازه دهيد به مرور زمان كنترل ادرار و مدفوع را ياد بگيرد.
14. در آموزش توالت، تاخير نيندازيد و به ياد داشته باشيد تاخير در آموزش توالت مي‌ تواند كار شما را با مشكل جدي روبرو كند.
15. ضمن اينكه در تربيت خود از تنبيه بدني استفاده نمي كنيد اما بايد در ارتباط خود با فرزندتان به گونه‏ اي رفتار كنيد كه او احساس كند شما براي تربيت او به اندازه كافي قدرت داريد و با قدرت خود مي توانيد جلوِی رفتارهاي غلط او را بگيريد.
16. در طول مدت آموزش بايد از برخورد خشن و غير محبت‌آميز، شديداً پرهيز كرد تا باعث لجبازي كودك و استرس و اضطراب وي نگرديد. به هر حال، اگر قصد آموزش توالت رفتن به كودك و گرفتن وي از پوشك را داريد بايد صبر و حوصله به خرج بدهيد. حتي اگر در هنگام آموزش دادن كودك‌تان جايي از خانه را نجس كرد، هرگز او را سرزنش و تهديد نكنيد و يا با تنبيه بدني و غيره او را نترسانيد، بلكه به جاي اين كار سعي كنيد با همراهي كودك‌تان جاي نجس را پاك كنيد تا او به بدي رفتار خويش پي ببرد.
17. سعي كنيد وحدت رويه خودتان را حفظ كنيد و در فرايند آموزش توالت رفتن هرگز از پوشك استفاده نكنيد، حتي در مهماني‌ها و مسافرت نيز به همان روشي كه گفتيم كودك‌تان را به دستشويي ببريد. پوشاندن مجدد پوشك، سبب مي‌شود كه كودك دچار دوگانگي گردد و عملاً تلاش‌ها و آموزش‌هاي شما هدر رود.
18. اگر نگران نجس شدن مكرر خانه هستيد، مي‌توانيد شورت مخصوص آموزش توالت رفتن به كودك‌تان بپوشانيد تا در فواصلي كه كودك‌تان جيش مي‌كند، نجاست به ساير قسمت‌هاي خانه سرايت نكند. امروزه اين گونه شورت‌ها به وفور در سيسموني‌فروش‌ها و فروشگاه‌هاي وسايل نوزاد يافت مي‌شود. در هنگام شب نيز مي‌توانيد از تشك‌هاي مخصوص كودك كه يك لايه پلاستيكي دارند، استفاده كنيد تا در صورت جيش كردن غيراختياري، نجاست به ساير قسمت‌هاي منزل سرايت نكند.
19. طول مدت آموزش به كودك معمولاً از يك هفته تا شش هفته متغير است و شما بايد در اين مدت حسابي خويشتنداري به خرج دهيد تا آموزش‌ها مفيد واقع شود. اگر در اين مدت موفقيت‌هايي نيز كسب كرديد، در بين بستگان‌تان و در حضور كودك، وي را حسابي تشويق و ترغيب كنيد و به ديگران بگوييد كه مثلاً كودك‌تان مي‌رود و در توالت جيش مي‌كند و ديگر مثل كودكان نوزاد پوشك نمي‌گيرد. اين گونه تشويق‌ها به كودك‌تان شخصيت مي‌دهد و در روند آموزش او تأثير مثبت مي‌گذارد.
20. هر بار كه كودكتان موفق به كنترل ادرار خود مي شود، او را بغل كنيد و با مهرباني و هيجان مثبت به او بگوئيد آفرين فرزندم از اينكه مي بينم تو اينقدر بزرگ شده اي كه مي تواني بر توالت خودت كنترل پيدا كني خيلي خوشحالم. سعي كنيد پيشرفت كودكتان را در اين مسير به او گوشزد كنيد.
همواره موفق و كامروا باشيد.

نویسنده : گروه روانشناسی و مشاوره پرسمان

منبع: سایت پرسمان دانشجویی

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.