تغییر قبله از بیت‌المقدس به کعبه

محمد اسماعیل نوری زنجانی

اشاره: در شماره‌های گذشته (197 و 198) مباحثی با عنوان فعالیّتهای پیامبر اکرم(ص) در مکه و هجرت آن حضرت به مدینه ارائه شد و برخی از اقدامات نبیّ مکرم اسلام(ص) در مدینه (پایه‌گذاری مسجد قبا، اقامه نماز جمعه، بنای مسجد مدینه و...) مورد بررسی قرار گرفت؛ اکنون در ادامۀ این موضوع، به یکی دیگر از اقدامات آن حضرت در شهر مدینه اشاره می‌شود.

پیامبر اسلام(ص) پس از هجرت به مدینه، با انجام اقدامات اساسی، منعقد کردن پیمانهای مختلف و قرار دادن تاریخ مستقل و مخصوص برای مسلمانان، زمینة تشکیل جامعة نوین مستقلی را فراهم ساخت که به هیچ یک از مذاهب و فِرق مختلف آن زمان، از هیچ جهت وابسته نباشد.

تنها یک وابستگی به یهود باقی مانده بود (قبلۀ مشترک) که آن هم در سال دوم هجرت، با دستور خدای حکیم بر تغییر قبله از «بیت‌المقدس» به «کعبه» حلّ شد و جامعة اسلامی استقلال کامل یافت. در این مقاله، این مطلب با اشاره به برخی آیات مربوطه مورد بررسی مختصر قرار می‌گیرد.

قبلة اول اسلام

زمانی که پیامبر اسلام(ص) در مکه بود، در صورت امکان از طرف رکن «حجرالأسود» به گونه‌ای به نماز می‌ایستاد که هم به طرف کعبه باشد و هم به طرف «بیت‌المقدس».

با توجه به اینکه «بیت‌المقدس» قبلة یهودیان بود، وقتی یهودیان مدینه دیدند پیامبر اسلام(ص) به سوی قبلة آنان نماز می‌خواند، زبان به طعنه و شماتت گشودند و گفتند: «این پیامبر تابع دین ماست و به سوی قبلة ما نماز می‌خواند و همین دلیل بر حقانیّت ما است.» پیامبر(ص) و مسلمانان از این جهت ناراحت بودند؛ ولی طبق دستور خداوند متعال به سوی «بیت‌المقدس» نماز می‌خواندند، تا اینکه خداوند دستوری برای قبله بودن کعبه صادر کرد.[1]

تاریخ تغییر قبله

در اصل موضوع «تغییر قبله» اختلاف اساسی و مهمی بین شیعه و اهل‌سنّت وجود ندارد، اما در مسئلۀ «تاریخ تغییر قبله» اختلاف شده است؛ صاحب کتاب «مواهب الرحمن» می‌نویسد: اگرچه در «صحیح مسلم» آمده که این قضیه در نیمة رجب سال دوم هجری واقع شده است؛ ولی مشهور اهل سنّت قائل اند در نیمة شعبان آن سال اتفاق افتاده است.[2]

قول مشهور علمای شیعه این است که این واقعة مهم و سرنوشت‌ساز در  نیمة رجب سال دوم هجرت به وقوع پیوست.[3]

علامه طباطبایی) می‌نویسد: «روایات بسیاری از طریق شیعه و سنی دربارة جریان تغییر قبله نقل شده که مضمون آنها به همدیگر نزدیک است؛ اما در مورد تاریخ وقوع آن اختلاف دارند؛ ولی اکثر آنها ـ که صحیح‌تر هم هست ـ دلالت دارند بر اینکه هفده ماه پس از هجرت، در نیمة ماه رجب واقع شده است.»[4]

آیات مربوط به تغییر قبله

در سورة بقره نُه آیه (142 ـ 150) وجود دارد که هرکدام به گونه‌ای با قضیة تغییر قبله ارتباط دارند و چون تفسیر تمام آن آیات در یک مقاله نمی‌گنجد، فقط به توضیح بخشهایی از آنها می‌پردازیم.

زمینه‌سازی برای تغییر قبله

خدای حکیم پیش از حکم تغییر قبله، خبر از اعتراض افراد سفیه و سبک مغز می‌دهد و پاسخ اعتراض آنها را نیز به رسول خدا(ص) می‌آموزد و می‌فرماید: ]سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتي  كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلى  صِراطٍ مُسْتَقيمٍ[[5]؛ «به زودی سبک مغزان از مردم می‌گویند: چه چیز آنها [مسلمانان] را از قبله‌ای که بر آن بودند، بازگردانید؟ بگو: مشرق و مغرب از آنِ خداست؛ خدا هر کس را که بخواهد، به راه راست هدایت می‌کند.»

این آیه متضمّن سه مطلب است: اعلام قبلی تغییر قبله، گزارش غیبی از اعتراض سفیهان و چگونگی پاسخ به آن اعتراضات.

خود این مطالب می‌تواند معجزه محسوب شود؛ چراکه خدای سبحان با بیان آنها در این آیة شریفه، علاوه بر زمینه‌سازی برای تغییر قبله، رسول اکرم(ص) را برای تحمّل پیامدهای آن آماده می‌کند. بدیهی است که آگاهی قبلی از وقوع حادثه و دانستن راه چارة آن، تحمّل حادثه را آسان خواهد کرد، بر خلاف آنکه قبله به طور ناگهانی تغییر کند و پیامبر اسلام(ص) در برابر اعتراضات پیش‌بینی نشده‌ای قرار گیرد که در آن صورت، تحمّل آن (همچون وقوع ناگهانی حوادث دیگر) سنگین و برای امت اسلامی دشوار خواهد بود.[6]

مفهوم «سفهاء»

کلمة «سفهاء» که در آیة فوق استعمال شده، جمع «سفیه» است و در اصل به کسی گفته می‌شود که بدنش سبک باشد و به آسانی جابه‌جا شود. عرب به افسارهای سبک وزن حیوانات و به پارچه‌هایی که بافتش محکم نباشد «سفیه» می گوید؛ ولی این کلمه به تدریج در افراد «سبک‌مغز» به کار رفته و به صورت معنی اصلی آن درآمده است؛ خواه این سبک مغزی و نقصان عقل در امور دینی باشد یا دنیوی.[7]

مراد از «سفهاء» در این آیه، یهود و مشرکان عرب هستند که به خاطر انحراف از فطرت، سفیه نامیده شده‌اند.[8]

دلیل سفاهت معترضان به تغییر قبله

سفاهت معترضان به حکم تغییر قبله از دو جهت است؛ نخست اینکه آنها نمی‌دانستند قبله بودن یک مکان صفت ذاتی آن نیست تا عدول از آن محال عقلی باشد؛ بلکه خدای حکیم بر اساس حکمت و مصلحت آن را تعیین می‌کند. کسی که در برابر دستور خدا اعتراض و از آن سرپیچی نماید، «سفیه» است.

دیگر اینکه حضرت ابراهیم(ع) مظهر رشد بوده و سیرة عملی او معیار عقل و خرد بوده است: ]وَ لَقَدْ آتَيْنا إِبْراهيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا بِهِ عالِمينَ[[9] از این رو، اعراض از آیین آن حضرت و اعتراض به حکم تغییر قبله از قدس به کعبه‌ای که او بنا کرده، نشان از سفاهت است: ]وَ مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحينَ[[10]؛ «جز افراد سفیه و نادان، چه کسی از آیین ابراهیم رویگردان خواهد شد؟!»[11]

مضمون اعتراض سفیهان

طبق بیان قرآن، سفیهان در اعتراض خود می‌گفتند: ]ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتي  كانُوا عَلَيْها [[12]؛ «چه چیز مسلمانان را از قبله‌ای که بر آن بودند، برگردانید؟!»؛ یعنی چرا آنها از قبله‌ای که خدا برای پیامبران پیشین قرار داده بود، اعراض نموده و به سوی خانه‌ای برگشتند که چنین شرافتی ندارد؟! اگر این عمل به دستور خداست، خدایی که «بیت‌المقدس» را قبله قرار داده است، حکم خود را نسخ نمی‌کند و نمی‌شکند (یهود به نسخ معتقد نبود)، و اگر بدون دستور خداست، این انحراف از صراط مستقیم و خروج از هدایت و رفتن به سوی ضلالت و گمراهی است؟!

اگرچه در آیة فوق مطالب مذکور به طور صریح از زبان آنها نیامده است؛ ولی پاسخی که خدا به اعتراض آنها داده، اشاره‌ای بر این مطالب دارد.[13]

پاسخ به اعتراض سفیهان

خدای سبحان در پاسخ اعتراض سفیهان، در ادامة آیة فوق به پیامبرش چنین دستور می‌دهد: ]قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلى  صِراطٍ مُسْتَقيم[[14]؛ «بگو مشرق و مغرب از آن خداست؛ هر کس را که بخواهد، به راه راست هدایت می‌کند.»

این فراز از آیة شریفه می‌فرماید: تمام جهتها از آنِ خداست؛ زیرا بر اساس کُرویت زمین و حرکت وضعی آن، هر نقطه از زمین مشرق و نقطة مقابل آن مغرب است؛ چون خورشید در هر لحظه در نقطه‌ای از زمین طلوع و در نقطة مقابل غروب می‌کند. بنابراین، مراد از مشرق و مغرب در این آیة شریفه، جنس آن است، نه مشرق و مغرب خاص. از این رو، در آیة دیگر از این دو سمت به صورت جمع یاد شده است: ]فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ إِنَّا لَقادِرُون[[15]؛ «سوگند به پروردگار مشرقها و مغربها که ما قادریم.»

بنابراین، مشرق و مغربی که در آیة مورد بحث آمده است، در برابر شمال و جنوب یا بالا و پایین نیست؛ بلکه تمام جهات و سمتها را در بر می‌گیرد و معنی آیه چنین می‌شود: تمام جهات و سمتها از آن خداست و تعیین کنندة قبله نیز خداست، پس هر سمت را که او قبله قرار دهد، همان سمت قبله خواهد شد.[16]

هیچ مکانی بدون عنایت خدا شرافت ذاتی ندارد؛ بلکه هر جایی که خدا دستور دهد، همانجا محترم و مقدس خواهد بود. مهم آن است که بندة حقیقی مطیع امر مولای خود و تسلیم فرمان او باشد و بتهای لجاجت، خودخواهی و تعصب را بشکند.

لازم به ذکر است که جملة ]يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلى  صِراطٍ مُسْتَقيم[[17] به این معنی نیست که خدا بدون حساب کسی را هدایت می‌کند؛ بلکه مشیّت خدا بر هر امری از روی حکمت بوده، از مصالح و مفاسد آن سرچشمه می‌گیرد و هدایت انسان نیز از این قانون مستثنا نمی‌باشد. تغییر قبله نیز یکی از مصادیق هدایت الهی به «صراط مستقیم» می باشد که به مقتضای حکمت خدا انجام گرفته است.

هدف از تشریع و جعل احکام از سوی خدا، هدایت انسانها به «صراط مستقیم» است و قبله شدن کعبه نیز زمینه‌ساز هدایت انسانها به «صراط مستقیم» می‌باشد.[18]

برخی از اسرار تغییر قبله

در آیة بعدی به برخی از اسرار تغییر قبله اشاره می‌فرماید: ]وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهيداً وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتي  كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى  عَقِبَيْهِ وَ إِنْ كانَتْ لَكَبيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذينَ هَدَى اللَّهُ وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضيعَ إيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحيمٌ[[19]؛ «همانگونه (که قبلة شما یک قبلة میانه است) شما را نیز امت میانه‌ای قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد. و ما آن قبله‌ای را که قبلاً بر آن بودی، تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از تو پیروی می‌کنند، از آنها که به عقب باز می‌گردند، مشخص شوند و مسلماً این حکم جز بر کسانی که خدا آنها را هدایت کرده، دشوار خواهد بود. (این را نیز بدانید که نمازهای شما در برابر قبلة سابق، صحیح بوده است) و خدا هرگز ایمان [نماز] شما را ضایع نمی‌گرداند؛ زیرا خدا نسبت به مردم، رحیم و مهربان است.»

در این آیة شریفه، به قسمتی از فلسفه و اسرار تغییر قبله اشاره شده است.

1. امت وسط و قبلۀ وسط

نخست می‌فرماید: «همان‌گونه (که قبلة شما قبله ای میانه است) شما را نیز امت میانه ای قرار دادیم.»؛ «امت وسط» بودن مسلمانان حقیقی به این معناست که اهل افراط و تفریط نیستند.

اما وسط و میانه بودن قبله (کعبه) چگونه متصوّر است؟

سید بن طاووس! می‌گوید: «در احادیث رسیده از پیشوایان معصوم( دیدم که: «أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ آدَمَ(ع) أَنْ يُصَلِّيَ إِلَى الْمَغْرِبِ وَ نُوحاً(ع) أَنْ يُصَلِّيَ إِلَى الْمَشْرِقِ وَ إِبْرَاهِيمَ(ع) أَنْ يَجْمَعَهُمَا فَلَمَّا بَعَثَ مُوسَى(ع) أَمَرَهُ أَنْ يُحْيِيَ دِينَ آدَمَ(ع) وَ لَمَّا بَعَثَ عِيسَى(ع) أَمَرَهُ أَنْ يُحْيِيَ دِينَ نُوحٍ(ع) وَ لَمَّا بَعَثَ مُحَمَّداً(ص) أَمَرَهُ أَنْ يُحْيِيَ  دِينَ  إِبْرَاهِيمَ(ع)؛[20] خدای تعالی به آدم(ع) دستور داد به سوی مغرب نماز بخواند! به نوح(ع) دستور داد به سوی مشرق نماز بخواند! به ابراهیم(ع) دستور داد که میان آن دو جمع نماید و آن "کعبه" است. هنگامی که موسی(ع) را مبعوث کرد، به او دستور داد که دین آدم(ع) را زنده کند. هنگامی که عیسی(ع) را مبعوث فرمود، به او دستور داد که دین نوح(ع) را زنده نماید، و هنگامی که حضرت محمد(ص) را مبعوث فرمود، دستور داد که دین ابراهیم(ع) را زنده کند.»

علامه مجلسی! پس از نقل این روایت، می‌گوید: منظور از جمع میان مغرب و مشرق، به این ترتیب است که استقبال کعبه، گاهی با مشرق و گاهی با مغرب مطابقت می‌کند. یا اینکه چون کعبه میان مشرق و مغرب قرار دارد، مثل این است که جامع بین آن و این می‌باشد.[21]

در تفسیر نمونه آمده است: «اما چرا قبلة مسلمانان، قبلة میانه است؛ زیرا مسیحیان تقریباً به سمت مشرق می‌ایستادند، به خاطر اینکه بیش تر ملل مسیحی در کشورهای غربی زندگی می‌کردند و برای ایستادن به سوی محل تولد حضرت عیسی(ع) که در "بیت‌المقدس" بود، ناچار بودند به سمت مشرق بایستند و به این ترتیب جهت مشرق قبلة آنان محسوب می‌شد؛ ولی یهود که بیش تر در شامات و بابل و مانند آن به سر می‌بردند، رو به سوی بیت‌المقدس که برای آنان تقریباً در سمت غرب بود، می‌ایستادند، و به این ترتیب نقطة غرب قبلة آنان بود.

اما «کعبه» که نسبت به مسلمانان آن روز (مسلمانان مدینه) در سمت جنوب و میان مشرق و مغرب قرار داشت، یک خط میانه محسوب می‌شد. در حقیقت تمام این مطالب را می‌توان از جملة "وَ کَذَلِکَ" استفاده کرد، هرچند در تفسیر این جمله مفسّران احتمالات دیگری داده‌اند که قابل بحث و ایراد است.

به هر حال، گویا قرآن می‌خواهد رابطه‌ای میان همة برنامه‌های اسلامی ذکر کند و آن اینکه نه تنها قبلة مسلمانان یک قبلة میانه است؛ بلکه تمام برنامه‌هایشان این ویژگی را داراست.»[22]

صاحب تفسیر «مواهب الرحمن» می‌نویسد: از برخی آثار معلوم می‌شود که قبلة یهود، در اصل «تابوت»[23] (صندوقی که مادر موسی(ع) او را در آن گذاشت و به آب افکند) بود، که به طرف آن نماز می‌خواندند. در مسافرتهای جمعی و در جنگها آن را با خود می‌بردند و هر جا می‌خواستند نماز بخوانند، به طرف آن می‌ایستادند و در غیر حال سفر، آن را در کنار «صخره» ای در بیت‌المقدس قرار می‌دادند و به سوی آن نماز می‌خواندند. بدین ترتیب همان «صخره» قبلة آنان گشت.

اما قبلة مسیحیان، قسمت شرقی بیت‌المقدس بود. به اعتبار اینکه به عقیدة آنها آنجا محل تولد و دفن حضرت عیسی(ع) بوده است. هیچ دلیل معتبری در دست نیست اثبات کند که قبلة این دو گروه (یهود و نصارا) به دستور وحی آسمانی بوده یا از مخترعات خودشان می‌باشد!

شاید یکی از جهات تأکید و اهتمام قرآن بر قبله بودن «بیت الحرام» این باشد که آن اولین قبله‌ای است که در ادیان آسمانی از طرف خدا تشریع شده است که به وسیلة آن، وحدت میان افراد این امت حفظ می‌شود. همچنین، سبب هدایت و پشتیبان و علامت این است که این امّت در «صراط مستقیم» قرار دارند. بنابراین، تشریع قبله بودن بیت الحرام از لوازم اتمام نعمت بر مؤمنان می‌باشد.[24]

با ملاحظة مطالب مذکور، مفهوم وسط و میانه بودن قبلة مسلمانان (کعبه) تا حدی روشن می‌شود.

2. آزمایش بزرگ الهی

آیۀ شریفه در ادامه به یکی دیگر از اسرار تغییر قبله اشاره می‌کند و می‌فرماید: ]وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتي  كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى  عَقِبَيْهِ[[25]؛ «ما آن قبله‌ای که قبلاً بر آن بودی (بیت‌المقدس) را تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از پیامبر(ص) پیروی می‌کنند، از آنها که به عقب (جاهلیت باز می‌گردند)، مشخص شوند.»

خدا صریحاً می‌فرماید که برنامة تغییر قبله، آزمایش بزرگی برای مشخص شدن مؤمنان حقیقی از غیر حقیقی است.

از آنجا که نماز خواندن به سوی «بیت‌المقدس» برای آنها که «کعبه» را سرمایة معنوی نژاد خود می‌دانستند، و همچنین بازگشت به سوی «کعبه» پس از عادت کردن به قبلة نخست (بیت‌المقدس) دشوار بود، در ادامة آیه می‌فرماید: ]وَ إِنْ كانَتْ لَكَبيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذينَ هَدَى اللَّهُ[[26]؛ «این حکم جز بر کسانی که خدا آنها را هدایت کرده است، دشوار بود.»

این فراز از آیه، به وجود مؤمنان حقیقی و منافقان در میان مسلمانان مدینه اشاره دارد.[27]

از آنجا که دشمنان وسوسه‌گر یا دوستان نادان فکر می‌کردند ممکن است با تغییر قبله، اعمال و عبادات سابق شان باطل باشد و اجر و پاداش آنها ضایع گردد، خداوند برای پاسخ به این شبهه در پایان همین آیه می‌فرماید: ]وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضيعَ إيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحيم[؛ «خدا هرگز ایمان (نماز) شما را ضایع نمی‌گرداند؛ زیرا خدا نسبت به همة مردم رحیم و مهربان است.»

این فراز از آیه، بشارتی است بر مؤمنان حقیقی و اشاره‌ای است بر اینکه اعمال آنها از روی ایمان به خدا و تسلیم امر او بوده. کلمة «ایمان» در این آیه نیز به معنی اصلی خودش است که یکی از مصادیق روشن آن «نماز» می‌باشد.[28]

آری، مهم این است که انسان تسلیم امر خدا باشد و هر یک از دستورهای او را در جای خود و بدون چون و چرا انجام دهد؛ زیرا دستورات او همچون نسخه‌های طبیب است؛ یک روز این نسخه نجات بخش است، و روز دیگر نسخة دیگر و هرکدام در جای خود نیکو و ضامن سعادت و تکامل است؛ زیرا صلاح مریض در چیزی است که طبیب آن را صلاح بداند، نه در آنچه که مریض از آن خوشش بیاید و آن را بخواهد.[29]

لازم به ذکر است که تعبیر «لِنَعلَمَ» (تا بدانیم) و مانند آن، که در قرآن مکرر در مورد خدا به کار رفته است، به این معنی نیست که خدا چیزی را نمی‌دانسته و پس از آن آگاه شده است؛ بلکه مراد، همان تحقّق و عینیت پیدا کردن این واقعیتهاست.[30]

صدور فرمان تغییر قبله

پس از زمینه‌سازی در دو آیة پیشین،  در آیة بعدی با اشاره به انتظار پیامبر(ص)، فرمان تغییر قبله را صادر می‌کند: ]قَدْ نَرى  تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُون[[31]؛ «نگاه های انتظارآمیز تو را به سوی آسمان (برای تعیین قبلة نهایی) می‌بینیم! اکنون تو را به سوی قبله‌ای که از آن خشنود باشی، باز می‌گردانیم، پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن! و هر جا باشید، روی خود را به سوی آن بگردانید! و کسانی که کتاب آسمانی به آنها داده شده، به خوبی می‌دانند، این فرمان حقی است که از ناحیة پروردگارشان صادر شده (و در کتابهای خود خوانده‌اند که پیغمبر اسلام(ص) به سوی دو قبله نماز می‌خواند) و خدا از اعمال آنها (در مخفی داشتن این آیات) غافل نیست.»

کتمان حق به وسیلة اهل کتاب

در این آیه پس از دستور به تغییر قبله به سوی مسجدالحرام، به موضوع کتمان حق توسط اهل کتاب اشاره کرده، می‌فرماید: ]وَ إِنَّ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ[[32]؛ چون در کتابهای آنها، ضمن بشارت ظهور پیامبر خاتم(ص) و بیان اوصاف آن حضرت، آمده بود: «اَنَّهُ یُصَلِّی إِلَی القِبلَتَینِ؛ او به سوی دو قبله نماز خواهد خواند.»؛ ولی اهل کتاب به جای تصدیق و تأیید این نشانة صدق پیامبر اسلام(ص) آن را کتمان نموده، جنجال به راه انداختند و گفتند: خدا چنین دستوری نداده است و او طبق خواستة خودش، گاهی به این طرف و گاهی به آن طرف نماز می‌خواند.[33]

خدا در پایان آیه به آنها چنین هشدار داده است: ]وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُون[[34]؛ «خدا از اعمال آنها (در مخفی داشتن این نشانه‌ها) غافل نیست.» و طبق آن اعمال مجازاتشان خواهد کرد.

ترتیب نزول آیات فوق

بعضی از مفسران با توجه به ظاهر سه آیة فوق، گفته‌اند: آیة 144 پیش از آیة 142 و 143 نازل شده است؛ ولی در تنظیم و کتابت قرآن روی جهاتی بعد از آنها قرار گرفته است.[35]

البته اکثر مفسران تصریح کرده‌اند که در کتابت این آیات هیچ تقدیم و تأخیری واقع نشده و ترتیب نزول آنها نیز به همین ترتیب کتابت بوده است؛ ولی نزول آیات 142 و 143 قبل از دستور تغییر قبله به عنوان اِخبار از آینده، به صورت اعجاز و برای زمینه‌سازی تغییر قبله و آمادگی برای پاسخ به شبهات سفیهان بوده است.[36]

جهت رعایت اختصار از توضیح آیات دیگر (145 ـ 150) خودداری نموده، خوانندگان را به مطالعة آن آیات در تفاسیر توصیه می‌کنیم و با اشاره به چند مطلب مقاله را به پایان می‌بریم:

1. کیفیت تغییر قبله

دربارة چگونگی جریان تغییر قبله روایات متعددی از طریق شیعه و سنی نقل شده است. به حدّی که در تفسیر «مواهب الرحمن» آمده است: «الروایات فی ذلک من طرق الخاصة و العامة متواترة فی الجملة؛[37] روایات نقل شده از طریق شیعه و سنی در این مورد (تغییر قبله) در حدّ تواتر اجمالی می‌باشد.»

از مجموع روایاتی که در این مورد رسیده است، استفاده می‌شود که پیامبر اسلام(ص) در مکه سیزده سال به سوی «بیت‌المقدس» نماز خواند و پس از هجرت به مدینه نیز مدتی (از هفت ماه تا نوزده ماه گفته شده) به سوی آن نماز می‌خواند. در این مدت یهود مدینه مسلمانان را سرزنش می‌کردند که شما تابع قبلة ما هستید و استقلال ندارید.

این حرفها برای پیامبر(ص) و مسلمانان ناگوار بود؛ ولی چون فرمان خدا بود، تحمّل می‌کردند؛ اما طعنه‌های یهود قطع نمی‌شد، تا اینکه آن حضرت غمناک شد و نیمه شبی بیرون آمد و به آسمان نگریست و منتظر فرمان خدا بود، صبح شد (و نماز صبح را طبق دستور قبلی انجام داد). هنگام نماز ظهر، حضرت در «مسجد بنی سالم» بود. دو رکعت از نماز ظهر را به طرف «بیت‌المقدس» خوانده بود که جبرئیل(ع) از طرف خدای حکیم مأمور شد آیة تغییر قبله را ابلاغ کند.[38]

پس از برگشتن پیامبر(ص) به طرف «کعبه» مأمومین نیز صفوف خود را تغییر دادند، به گونه‌ای که طبق برخی روایات: «حَتَّی قَامَ الرِّجَالُ مَقَامَ النِّسَاءِ وَ النِّسَاءُ مَقَامَ الرِّجَالِ؛ حتّی مردها در جایگاه زنان و زنها در جایگاه مردان قرار گرفتند.»

بدین ترتیب، آغاز نماز ظهر به سوی «بیت‌المقدس» و پایان آن به سوی «کعبه» بود. این خبر هنگامی به مدینه رسید که اهل مسجد دو رکعت از نماز عصر را خوانده بودند. آنها نیز دو رکعت بعدی نماز عصر را به سوی کعبه خواندند، سپس آن مسجد به نام «مسجد ذوقبلتین» نامیده شد.[39]

در حال حاضر نیز آن مسجد در شمال غربی مدینه، بیرون از شهر، نزدیک مسجد فتح موجود است و زائران قبر پیامبر(ص) و قبور ائمة بقیع( برای نماز به آنجا نیز مشرف می‌شوند. در بازسازی اخیر، بالای در ورودی، مقابل محراب فعلی، شکل یک محراب ترسیم نموده‌اند که نشانگر جهت قبلة سابق می‌باشد.[40]

2. حرکت در نماز

ممکن است از ملاحظة روایات جریان تغییر قبله، چنین سؤالی مطرح شود که: آیا این نوع حرکات و جابه جایی که هنگام تغییر قبله از نمازگزاران صادر شد، در حال نماز جایز است؟

در پاسخ می‌گوییم: نه، این مقدار حرکت در حال نماز جایز نیست؛ ولی می‌توان گفت: همان خدایی که فرمان استقرار و طمأنینه در حال نماز را داده است، با دستور تغییر قبله در حال نماز، به جواز حرکت در آن نماز نیز حکم کرده است. موارد دیگری نیز از حکم استقرار در نماز استثنا و جایز اعلام شده است، از قبیل: نماز در حال حرکت در مقام ضرورت، انجام نوافل در حرکت و... .[41]

3. فواید تشریع قبله

علامه طباطبایی! پس از اشاره به انگیزة تشکیل اجتماع بشری، می‌نویسد: اگر بخواهیم توجه عبادتی به سوی خدای سبحان ـ که مقدس و منزّه از مکان و سایر شئون مادی است ـ از محدودة قلب و ضمیر باطن تجاوز کند و به صورت فعل ـ که مادی است ـ درآید، ناچار باید آن عبادت بر سبیل تمثّل باشد، بدین طریق که نخست توجهات قلبی ما با اختلافی که در خصوصیات آن (از خضوع، خشوع، خوف، رجا، عشق، جذبه و...) وجود دارد، در نظر گرفته شود، سپس همان خصوصیات را با شکل و قیافة مناسب آن در فعل و عمل خود منعکس کنیم. مثلاً «سجده» برای اظهار ذلّت و حقارت خود در پیشگاه مقدس خدا، «رکوع» برای اظهار تعظیم و احترام، «طواف» برای اظهار حالت خدایی بودن در پیشگاه او، «قیام» برای اظهار بزرگداشت او، «وضو» و «غسل» برای طهارت و پاکی در حضور او و تمثّلهای دیگری از این نوع.

شکی در این نیست که روح و مغز عبادت، همان توجه قلبی و بندگی درونی نسبت به معبود است که اگر آن نباشد، عبادت بی‌روح بوده و اصلاً عبادت به حساب نمی‌آید؛ ولی در عین حال، همان توجه قلبی - که روح عبادت است - در کمال، ثبات و استقرارش نیازمند است که در قالبی ریخته شود و به صورت عمل درآید.

بت‌پرستان، ستاره‌پرستان، انسان‌پرستان و هر جسم‌پرست دیگر، در حال عبادت، لازم می‌دانند که با بدنهای خود در نزدیکی معبود خود قرار گرفته و مقابل آن و روبه روی آن عبادت کنند؛ لکن دین پیامبران(، به خصوص دین اسلام، (در عین حال که روح و مغز عبادت را همان حالات درونی معرفی کرده، برای مقام تمثّل و به صورت فعل و عمل در آوردن آنها نیز طرح بهتری ریخته و آن این است که) کعبه را قبله قرار داده و دستور داده که همه در حال نماز، در هر نقطه‌ای از جهان که باشند، به سوی آن بایستند، و در برخی مواقع از رو به قبله یا پشت به قبله بودن نهی کرده و در مواردی رو به قبله بودن را مطلوب معرفی کرده است. بدین وسیله قلب انسان را با توجه به سوی «بیت الله» کنترل نموده تا بنده در خلوت، جلوت، قیام و قعودش و خواب و بیداریش و در حال عبادت و مراسم دیگر، حتّی در پست‌ترین حالاتش، پروردگار خود را فراموش نکند. این از فواید فردی تشریع قبله است.

و اما فواید اجتماعی آن عجیب‌تر و آثارش روشن‌تر و دلنشین‌تر است؛ زیرا خدا با این دستور، همة مردم زمانها و مکانهای مختلف را به یک نقطة معین متوجه کرده و بدین وسیله وحدت فکری، التیام قلوب و ارتباط جوامع شان را مجسم ساخته است، و این لطیف‌ترین روحی است که ممکن است در کالبد بشریت بدمد. روحی که در جمیع شئون مادی و معنوی افراد نفوذ کند تا جامعه‌ای مترقی‌تر و اتحادی متشکل‌تر و قوی‌تر بسازد.

این موهبتی است که خدای تعالی بندگان مسلمان خود را بدان اختصاص داده و با آن وحدت دینی و شرکت جمعی آنان را حفظ فرموده است، در حالی که  پیش از اسلام، احزاب و دسته‌های مختلف بودند، روشها و برنامه‌های گوناگون داشتند، لذا ما بر این نعمت و نعمتهای دیگر خدای تعالی را شکر می‌کنیم.[42]

معجزة پیامبر(ص) در تعیین قبله

علامه طباطبایی! تحت عنوان «بحث علمی» مطلب مفصلی دارد که در آن، اعجاز پیامبر(ص) در تعیین دقیق قبلة مسجد مدینه روشن شده است. به چکیده‌ای از آن اشاره می‌کنیم:

تشریع قبله در اسلام و وجوب رو به قبله بودن، نماز، ذبح حیوان و احکام دیگر مربوط به «قبله» باعث شده که مردم برای یافتن جهت قبله تلاش نمایند. در ابتدای امر ناچار بودند در شهرهای دور از مکه به ظن و گمان و تخمین اکتفا نمایند؛ ولی این نیاز عمومی به تدریج علمای ریاضی‌دان را وادار کرد که فعالیت کنند تا راه دقیق‌تری برای تشخیص قبله پیدا کنند. برای این کار از جدولهایی که در «زیج» به کار می رود، استمداد نمودند تا عرض هر شهر را (نسبت به نصف النهار) و طول آن را (نسبت به مشرق و مغرب) معین کنند. آنگاه آن را با «دایرة هندیه» تکمیل نمودند، سپس برای سهولت و سرعت کار، از وسیلة مغناطیسی معروف به «حک» (عقربة قطب‌نما) برای تعیین جهت مکه استفاده کردند؛ لکن این کوشش علمای ریاضی (خدا جزای خیرشان دهد)، در هر دو طریق (طریق دایره هندیه و قطب‌نما) نقص داشت.

الف) اما نقص طریق دایرة هندیه این بود که ریاضی‌دانان اخیر متوجه شدند که ریاضی‌دانان قدیم، اگرچه در تشخیص عرض شهرها دقیق‌ بودند؛ ولی در تشخیص طول آنها دچار اشتباه شده‌اند، در نتیجه حساب آنها در تشخیص قبله فرو ریخت و در این هنگام بود که فاضل محترم، سردار کابلی! برای حلّ این مشکل اقدام کرد، رساله‌ای به نام «تحفة الأجلة فی معرفة القبلة» تنظیم نمود که در آن، روش استخراج جهت قبله را با بیان ریاضی روشن ساخته و جدولهایی برای تعیین قبلة شهرها ترسیم کرده است.

از لطیف‌ترین مطالبی که او - شَکَرَ اللهُ سَعیَهُ - موفق به کشف آن گردید، معجزة روشن پیامبر اکرم(ص) در تعیین محراب «مسجد النبی» در مدینه بود.

توضیح اینکه: طبق محاسبة قدما، شهر مدینه در عرض 25 درجة خط استوا و طول 15 درجه و 120 دقیقه قرار داشت. با این حساب، قبلة مدینه با محراب مسجد النبی تطبیق نمی‌کرد و این مشکلی شده بود!

لکن سردار کابلی! روشن ساخت که محاسبات قدما اشتباه بوده، و اثبات کرد که مدینه در عرض 24 درجه و 57 دقیقه و طول 39 درجه و 59 دقیقه قرار دارد. با این محاسبه، قبلة مدینه با محراب مسجد النبی کاملاً تطبیق کرد. بدین ترتیب، یکی از معجزات خاتم الانبیاء(ص) برای همگان آشکار گشت و مردم دانستند قرنها قبل که ا ثری از این محاسبات نبود، جبرئیل(ع) بازوی پیامبر(ص) را در حال نماز گرفته و به طور دقیق به سوی کعبه متوجه کرده است و این جز با قدرت غیبی و اعجاز امکان نداشت!

بعد از سردار کابلی، مهندس فاضل، سرتیب عبدالرزاق بغائری (با همان روش) قبلة اکثر نقاط زمین را استخراج کرد و رساله ای در معرفت قبله نوشت که در آن قبلة هزار و پانصد نقطة زمین را مشخص کرد. بدین ترتیب، علم و نعمت تشخیص قبله به کمال خود رسید.

ب) اما نقص کار قدما در مورد «قطب‌نما» بدین طریق روشن گردید که فهمیدند: دو قطب مغناطیسی با دو قطب جغرافیای زمین منطبق نمی‌باشد؛ چون اگر مثلاً قطب مغناطیسی شمالی را در نظر بگیرید، علاوه بر اینکه به مرور زمان تغییر می‌کند، حدود هزار میل (معادل 1375 کیلومتر) با قطب جغرافیایی شمالی زمین فاصله دارد، در نتیجه «قطب‌نما» قطب جنوبی جغرافیایی هم نمی‌تواند دقیق نشان دهد (چون طرف دیگر عقربه قطب شمالی واقعی را نشان نمی‌دهد)، بنابراین، «قطب‌نما» ارزش خود را از دست داد. برای حلّ این مشکل، مهندس فاضل، ریاضی‌دان سرتیپ «حسینعلی رزم‌آرا» سعی کرد تا مقدار تفاوت میان دو قطب مغناطیسی و جغرافیا در نقاط مختلف و انحراف قبله را در حدود هزاز نقطة زمین مشخص کند، و در سال 1332ش «قطب‌نما» (قبله‌نما)ی مخصوصی اختراع کرد که می‌توان به تقریب نزدیک به تحقیق، «قبله» را نشان داد و قبله‌نمای وی هم اکنون مورد استفادة مردم می‌باشد.[43]

___________________________________________________

[1]. ر.ک: وسائل الشیعة، شیخ حرّ عاملی، آل البیت، قم، 1409ق، ج 4، صص 298 ـ 301، باب 2 (از ابواب قبله)، ح4، 11 و 12؛ بحار الانوار، محمدباقر مجلسی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403ق، ج 81، ص59، ح 12 و 13، و ج 92، ص 218، ح 14؛ تفسیر صافی، ملا محسن فیض کاشانی، انتشارات صدر، تهران، چاپ دوم، 1415ق، ج 1، ص 195.

[2]. ر.ک: مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، سید عبد الأعلی موسوی سبزواری، مؤسسه اهل البیت، بیروت، چاپ دوم، 1409ق، ج 2، صص 141 و 109.

[3]. مسار الشیعة، محمد بن نعمان (شیخ مفید)، ضمن مجموعه نفیسه، مکتبة بصیرتی، قم، 1396ق، ص 35 (71)؛ بحار الانوار، ج 81، ص 69؛ اقبال الاعمال، علی بن موسی بن طاووس، دفتر تبلیغات، قم، 1376ش، ج3، ص 254؛ تقویم شیعه، عبدالحسین نیشابوری، دلیل ما، قم، 1388ش، ص208.

[4]. المیزان فی تفسیر القرآن، سید محمدحسین طباطبایی، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ پنجم، 1417ق، ج 1، ص 331.

[5]. بقره/ 142.

[6]. تسنیم تفسیر قرآن کریم، عبدالله جوادی آملی، با تنظیم حسن واعظی محمدی، اسراء، قم، 1385ش، ج7، صص291 - 292.

[7]. مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داودی، دار القلم - دار الشامیة، دمشق - بیروت، 1412ق، ص 414، مادة «سفه».

[8]. المیزان، ج 1، ص 318.

[9]. انبیاء/ 51.

[10]. بقره/ 130.

[11]. تفسیر تسنیم، ج 7، ص 293.

[12]. بقره/ 142.

[13]. المیزان، ج 1، ص 318.

[14]. بقره/ 142.

[15]. معارج/ 40.

[16]. تفسیر تسنیم، ج 7، صص 296 - 297.

[17]. بقره/ 142.

[18]. تفسیر رهنما، اکبر هاشمی رفسنجانی و جمعی از محققان، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ سوم، 1379ش، ج 1، ص 453.

[19]. بقره/ 143.

[20]. فلاح السائل و نجاح المسائل، علی بن موسی بن طاووس، بوستان کتاب، قم، 1406ق، صص 128 - 129؛ بحار الانوار، ج 81، صص 57 - 58.

[21]. بحار الانوار، ج 81، ص 58.

[22]. تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و همکاران، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1384ش، ج 1، ص 552.

[23]. جهت آگاهی از جریان «تابوت» به ماهنامة مبلّغان، شماره 173، مقاله جنگ طالوت و جالوت و تفسیر نمونه، ج 2، صص 187 ـ 189 مراجعه شود.

[24]. تفسیر مواهب الرحمن، ج 2، صص 138 - 139.

[25]. بقره/ 143.

[26]. همان.

[27]. تفسیر مواهب الرحمن، ج 2، ص 97.

[28]. همان، صص 97 - 98.

[29]. بحار الانوار، ج 81، ص 61.

[30]. تفسیر نمونه، ج 1، ص 558.

[31]. بقره/ 144.

[32]. همان.

[33]. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی، ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، 1372ش، ج 1، ص 420؛ بحار الانوار، ج 19، ص 199، و ج 81، ص 41.

[34]. بقره/ 144.

[35]. ر.ک: تفسیر قمّی، علی بن ابراهیم قمّی، دار الکتاب، قم، چاپ چهارم، 1367ش، ج 1، صص 62 - 63؛ تفسیر نمونه، ج 1، ص 562.

[36]. ر.ک: تفسیر صافی، ج 1، ص 194؛ المیزان، ج 1، ص 317؛ پرتوی از قرآن، سیّد محمود طالقانی، شرکت سهامی انتشارات، تهران، چاپ چهارم، 1362ش، ج 1، ص 323؛ تفسیر تسنیم، ج 7، ص 292.

[37]. تفسیر مواهب الرحمن، ج 2، ص 109.

[38]. تفسیر قمّی، ج 1، صص 62 – 63؛ مجمع البیان، ج1، ص 413؛ المیزان، ج 1، ص 331؛ بحار الانوار، ج 19، ص 196، و ج 81، صص 61 - 62.

[39]. من لا یحضره الفقیه، علی بن محمد بن بابویه (شیخ صدوق)، با تصحیح علی اکبر غفاری، انتشارات اسلامی، جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم، 1413ق، ج1، ص 275؛ وسائل الشیعة، ص 301، ح 12؛ تفسیر صافی، ج 1، ص199.

[40]. بیت المقدس در سمت شمال مدینه و مکه مکرمه در سمت جنوب آن قرار دارد، بنابراین در آنجا دو قبله در جهت مخالف هم بوده و 180 درجه با همدیگر فاصله دارند.

[41]. ر.ک: تفسیر تسنیم، ج 7، ص 414.

[42]. المیزان، ج 1، ص 337 - 338.

[43]. همان، صص 335 ـ 337.

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.