سیمای فاطمه (س) از دیدگاه قرآن

محمد اسماعیل نوری زنجانی

اشاره: ماه‌های جمادی الأولی و جمادی الثانیه رنگ و بوی فاطمی دارند؛ زیرا شهادت بانوی بزرگ اسلام، حضرت فاطمه زهرا (س) در سیزدهم جمادی الأولی یا سوم جمادی الثانیه واقع شده و ولادتش نیز در بیستم جمادی الثانیه بوده است.[۱]

آیات مرتبط با حضرت زهرا (س):در قرآن کریم آیات بسیاری وجود دارد که طبق روایات معصومین( و نظر برخی مفسران، هر کدام به نوعی (با تنزیل یا تأویل) با وجود مقدس فاطمه زهرا (س) ارتباط دارد که مطالعه آنها، عظمت مقام و علوّ شأن آن حضرت را روشن‌تر می‌گرداند.[۲]

تاکنون در این سلسله مقالات آیات مرتبط با رخدادها به چهارده مورد از آیات مرتبط به آن حضرت اشاره شده است که اینک به برخی دیگر از این نوع آیات، در ادامه آیات قبلی اشاره می‌شود.[۳]

۱۵. در سوره نور، آیه ۶۳ می‌فرماید: ]لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضا[؛ «صدا کردن پیامبر را در میان خود، مانند صدا کردن یکدیگر قرار ندهید.»[4]

در تفسیر این آیه از امام حسین (ع) روایت شده که از مادرش فاطمه (س) نقل کرده است: «هنگامی که این آیه نازل شد، من دیگر "یا اَبَتِ = ای پدر، پدرجان" نمی‌گفتم، من هم مثل دیگران: "یَا رَسُولُ الله" می‌گفتم، یک روز پدرم به من توجه کرد و فرمود: «یَا بُنَیَّهُ، لَمْ تَنزِل فِیکِ  وَ لَا فِی  أَهْلِکِ  مِنْ قَبْل، قَالَ: أَنْتِ مِنِّی، وَ أَنَا مِنْکِ، وَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِی أَهْلِ الجَفَاءِ، وَ إِنَّ قَولَکِ: یَا أَبَاهُ، أَحَبُّ إَلَى قَلبِی، وَ أَرضَى لِلرَّبِّ ؛ دخترم! آن آیه در حق تو و خانواده‌ات نازل نشده، تو از منی و من از تو هستم و آیه درباره اهل جفا (دیگران) نازل شده است، و پدر (پدرجان) گفتن تو برای قلب من محبوب‌تر [و مایه حیات دل] و موجب رضایت پروردگار است» حضرت زهرا (س) در ادامه فرمود: پیامبر خدا فرمودند: «أَنتِ  نِعْمَ  الوَلَدِ، وَ قَبَّلَ وَجهِی، وَ مَسَحَنِی مِن رِیقِهِ، فَمَا احتَجتُ إِلَى طِیبٍ بَعدَهُ؛ تو خوب فرزندی هستی! و بر صورتم بوسه زد و از آب دهنش مالید (چنان معطّر بود که) پس از آن هرگز به عطر (دنیا) نیازمند نشدم».[5]

نظیر این روایت [با تفاوت مختصر] از امام صادق (ع) نیز نقل شده است که او نیز از زبان فاطمه زهرا (س) نقل کرده است.

۱۶. در سوره نور، آیه ۳۵ می‌فرماید: ]اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاهٍ فِیهَا مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فی  زُجاجَهٍ الزُّجاجَهُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَهٍ مُبارَکَهٍ زَیْتُونَهٍ لا شَرْقِیَّهٍ وَ لا غَرْبِیَّهٍ یَکادُ زَیْتُها یُضی ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى  نُورٍ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ[؛ «خداوند نور آسمانها و زمین است مثل نور خداوند همانند چراغدانی است که در آن چراغی (پر فروغ) باشد، آن چراغ در حبابی قرار گیرد، حبابی شفاف و درخشنده همچون یک ستاره فروزان، این چراغ با روغنی افروخته می‌شود که از درخت پربرکت زیتونی گرفته شده که نه شرقی است و نه غربی (روغنش آن چنان صاف و خالص است که) نزدیک است بدون تماس با آتش شعله‌ور شود، نوری است بر فراز نوری و خدا هر کس را بخواهد به نور خود هدایت می‌کند، خداوند برای مردم مثل‌ها می‌زند و خداوند به هر چیزی داناست.»

در تفسیر این آیه شریفه که به عنوان «آیه نور» معروف شده، سخن بسیار است؛ مفسران، فلاسفه و عرفای اسلامی هر کدام بحثهای فراوان دارند، و در روایات متعدّد نیز مصادیق مختلف برای کلمات «مشکاه» و «مصباح» و «زجاجه» و «کوکب درّی» بیان شده است.

در روایتی از امام صادق (ع) «مشکاه» و «کوکب درّی» به فاطمه (س) تفسیر شده که بخشی از آن روایت را در اینجا نقل می‌کنیم: «قَالَ اَبُو عَبدِ الله (ع) فی قول الله تعالی: ]اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ[  مَثَلُ  نُورِهِ  کَمِشْکاهٍ فَاطِمَهُ (س)  ]فِیها مِصْباحٌ[  الْحَسَنُ ]الْمِصْباحُ فِی زُجاجَهٍ[ الْحُسَیْنُ ]الزُّجاجَهُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌ[  فَاطِمَهُ کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ بَیْنَ نِسَاءِ أَهْلِ الدُّنْیَا ]یُوقَدُ مِنْ شَجَرَهٍ مُبارَکَهٍ[ إِبْرَاهِیمُ (ع) ]زَیْتُونَهٍ لا شَرْقِیَّهٍ وَ لا غَرْبِیَّهٍ[ لَا یَهُودِیَّهٍ وَ لَا نَصْرَانِیَّهٍ ]یَکادُ زَیْتُها یُضِی ءُ[ یَکَادُ الْعِلْمُ یَنْفَجِرُ بِهَا ]وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى  نُورٍ[ إِمَامٌ مِنْهَا بَعْدَ إِمَامٍ ]یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ[ یَهْدِی اللَّهُ لِلْأَئِمَّهِ مَنْ یَشَاء؛[۶] امام صادق (ع) در تفسیر کلام خدای تعالی ]اللهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَ الاَرضِ… [فرمود: منظور از "مَثَلُ نُورِهِ کَمِشکَاهٍ" فاطمه (س) است، منظور از "فِیهَا مِصبَاحٌ" [امام] حسن (ع) است و مقصود از "المِصبَاحُ فِی زُجَاجَهٍ" [امام] حسین (ع) است و مفهوم "الزُّجَاجَهُ کَاَنَّهَا کَوکَبٌ دُرِّیٌ" این است که فاطمه (س) ستاره فروزانی است در میان زنان جهان، مراد از "یُوقَدُ مِن شَجَرَهٍ مُبَارَکَهٍ" [حضرت] ابراهیم (ع) است و مفهوم "زَیتُونَهٍ لَا شَرقِیَّهٍ وَ لَا غَربِیَّهٍ" این است که ابراهیم (ع) نه یهودی بود و نه نصرانی و منظور از "یَکَادُ زَیتُهَا یُضِیءُ" این است که نزدیک است علم این خانواده منفجر و در جهان منتشر گردد و مقصود از "وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَی نُورٍ" این است که امامان از این خانواده یکی پس از دیگری عهده‌دار وظیفه امامت می‌باشند و معنی "یَهدِی اللهُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ" چنین است که خدا هر کس را بخواهد برای معرفت امامان( هدایت و راهنمایی می‌کند.»

۱۷. در سورۀ نور آیه ۳۶ و ۳۷ می‌فرماید: ]فِی  بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إیتاءِ الزَّکاهِ یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ[؛ «(این چراغ پرفروغ) در خانه‌هایی قرار دارد که خدا اذن فرموده دیوارهای آن را بالا برند (تا از دستبرد شیاطین و هوسبازان در امان باشد)؛ خانه‌هایی که نام خدا در آنها برده می‌شود، و صبح و شام در آنها تسبیح می‌گویند؛ مردانی که نه تجارت و نه معامله‌ای آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و ادای زکات غافل نمی‌کند، آنها از روزی می‌ترسند که در آن، دلها و چشمها زیر و رو می‌شود.»

با توجه به نشانه‌هایی که در این دو آیه برای «بیوت = خانه‌ها» بیان شده، معلوم می‌شود آن خانه‌ها، به خاطر شرافت اهلشان از فضیلت خاصی برخوردارند؛ از قبیل خانه‌ها و حرمهای پیامبران و امامان و اولیای خدا و مساجد و هر جایی که محل عبادت خدا و بیان احکام الهی باشد.

دو نفر از اصحاب پیامبر(ص) به نام «أنس» و «بریده» نقل کرده‌اند: هنگامی که رسول خدا(ص) این آیه را تلاوت کرد، مردی بلند شد و عرض کرد: یا رسول الله! این خانه‌ها کدامند؟ فرمود: «بُیُوتُ الاَنبِیَاءِ؛ خانه‌های پیامبران» در اینجا خلیفۀ اول اشاره به خانه علی و فاطمه' کرد و گفت: «هَذَا البَیتُ مِنهَا؟؛ آیا این خانه نیز از آنهاست؟» فرمود: «نَعَم، مِنْ اَفَاضِلِهَا؛ آری [این خانه] از برترین آنهاست.»[7]

از این حدیث معلوم می‌شود که «بُیُوت» مفهومی وسیع دارد و شامل همه مکانهای مقدس می‌شود، ولی همه آنها در شرافت یکسان نیستند؛ بلکه درجات مختلف دارند که برخی شریف و برخی شریف‌تر است و خانه علی و فاطمه' جزء شریف‌ترها می‌باشد.

۱۸. در سوره احزاب، آیه ۵۷ و ۵۸ می‌فرماید: ]إِنَّ الَّذینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهیناً * وَ الَّذینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبیناً[؛ «آنها که خدا و پیامبرش را آزار می‌دهند، خدا آنان را از رحمت خود در دنیا و آخرت دور ساخته، و برای آنها عذاب خوار کننده‌ای آماده کرده است؛ و آنان‌که مردان و زنان با ایمان را به خاطر کاری که انجام نداده‌اند، آزار می‌دهند، بار بهتان و گناه آشکاری را به دوش کشیده‌اند.»

علامه طباطبایی) در تفسیر این آیه می‌نویسد: «بدیهی است که خدای سبحان، منزّه از این است که مورد اذیّت و آزار قرار گیرد و نقصی به ساحت مقدس او راه یابد، لذا از ذکر نام خدا همراه پیامبر و شریک کردن هر دو در اذیّت‌شدن در این آیه، معلوم می‌شود این نوع تعبیر برای احترام به پیامبر و بیان شرافت اوست  و اشاره بر این است که هر کس قصد سوئی نسبت به پیامبر کند به خدا کرده است، چون رسول خدا از آن جهت که رسول است، هدفی جز خداوند ندارد، پس هر کس که او را قصد کند (به خیر یا شرّ) در واقع خدا را قصد کرده است.»[8]

علی بن ابراهیم قمی) در تفسیر آیه اول می‌گوید: این آیه درباره کسانی نازل شده است که حق علی (ع) را غصب نموده و حق فاطمه (س) را گرفته و اذیتش کرده‌اند؛ زیرا رسول خدا(ص) فرموده است: «مَنْ  آذَاهَا فِی  حَیَاتِی ، کَمَنْ آذَاهَا بَعْدَ مَوْتِی وَ مَنْ آذَاهَا بَعْدَ مَوْتِی کَمَنْ آذَاهَا فِی حَیَاتِی وَ مَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِی وَ مَنْ آذَانِی فَقَدْ آذَى اللَّهَ  وَ هُوَ قَولُ الله ]إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ [۹][ الآیهُ؛[۱۰] کسی که در حیات من او (فاطمه) را اذیّت کند، مثل کسی است که پس از مرگ من او را اذیّت کرده است و کسی که پس از مرگ من او را اذیّت کند، مثل کسی است که در حال حیات من او را اذیّت کرده است و کسی که به او اذیّت کند به من اذیّت کرده است و کسی که به من اذیّت کند به خدا اذیت کرده است و این است (مضمون) کلام خدا [که فرمود:] ]إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ [ تا آخر آیه».

ایشان (قمی) در تفسیر آیه بعدی نیز می‌گوید: «وَ قَولُهُ ]اِنَّ الَّذِینَ  یُؤذُونَ المُؤمِنِینَ وَ  المُؤمِنَاتِ[ یعنی عَلِیَّاً وَ فَاطِمَهً؛ مقصود از "مؤمنین و مؤمنات" در این آیه، علی و فاطمه ' است.» سپس می‌گوید: «وَ هِیَ جَارِیَهٌ فِی النَّاسِ کُلِّهِم؛ این آیه درباره همه مردم (مؤمن و مؤمنه) جریان دارد.»[11]

از سخن این مفسر بزرگ معلوم می‌شود که مفهوم این آیه وسیع است و شامل همه مؤمنین و مؤمنات می‌شود. یعنی هر کسی در هر زمان، مرد یا زن مؤمنِ بی‌تقصیر را اذیّت کند، همان گناهی که در این آیه وعده داده شده، دامنگیرش می‌شود.

با سندهای متعدّد از پیامبر اکرم(ص) روایت شده که فرموده است: «یَا فَاطِمَهُ إِنَّ اللهَ لَیَغْضَبُ لِغَضَبِکِ وَ یَرضَی لِرِضَاکِ؛ ای فاطمه! به درستی که خداوند برای غضب تو، غضب می‌کند و به خاطر رضای تو، راضی می‌شود.» شخصی به نام «سَندَل» درباره همین روایت از امام صادق (ع) توضیحی خواست (چطور ممکن است که رضایت و غضب فاطمه (س) موجب رضایت و غضب خدا باشد؟!) امام در پاسخ او فرمود: «یَا سَنْدَلُ  أَ لَسْتُمْ رُوِّیتُمْ فِیمَا تَرْوُونَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى یَغْضَبُ لِغَضَبِ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ وَ یَرْضَى لِرِضَاهُ؟ قَالَ: بَلَى. قَالَ: فَمَا تُنْکِرُ أَنْ تَکُونَ فَاطِمَهُ  (س) مُؤْمِنَهً یَغْضَبُ اللَّهُ لِغَضَبِهَا وَ یَرْضَى لِرِضَاهَا؟ قَالَ سَنْدَلُ  ]اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَه [[۱۲]؛[۱۳] ای سندل! آیا در میان روایاتی که به شما رسیده این روایت وجود ندارد که خدای تعالی به خاطر غضب بنده مؤمنش غضب می‌کند و به خاطر رضایت او راضی می‌شود؟ عرض کرد: آری، (این روایت وجود دارد). فرمود: پس چرا قبول نداری فاطمه (س) مؤمنه‌ای باشد که خدا به خاطر غضب او غضب کند و به خاطر رضایت او راضی شود؟! در اینجا سندل [قانع شد و از خوشحالی و برای اظهار پذیرش استدلال امام، بخشی از آیه ۱۲۴ سوره انعام را خواند و] گفت: خدا آگاه‌تر است که رسالت خود را کجا قرار دهد.» کنایه از این‌که واقعاً تو امام هستی و خدا تو را به حق برای امامت تعیین کرده است.

۱۹. در سوره اسراء، آیه ۲۸ در مورد انفاق و کمک به مستمندان، به پیامبر اکرم(ص) دستور می‌دهد: ]وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَهٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً[؛ «و اگر به امید رحمتی که از پروردگارت جویای آنی، از ایشان روی می‌گردانی، پس با آنان سخنی نرم بگوی.».

روایت شده است که بعد از نزول آیه فوق، هر گاه کسی از پیامبر(ص) درخواست کمک می‌کرد و حضرت چیزی نداشت به او بدهد، می‌فرمود: «یَرزُقُنَا اللهُ وَ إِیَّاکُم مِن فَضلِهِ؛[۱۴] امیدوارم خدا ما و شما را از فضل خود روزی دهد.»

ابن شهر آشوب) از چند کتاب اهل سنت مطالبی را نقل کرده که خلاصه آنها چنین است: فاطمه (س) از زیادی کار در منزل خسته می‌شد و در اثر دستاس کردن، دست‌هایش تاول زده بود، زمانی بود که تعدادی از اسیران جنگی در اختیار رسول خدا(ص) بود، فاطمه (س) به پیشنهاد علی (ع) خدمت پیامبر آمد، وضعیت خود را بیان کرد و درخواست نمود که یکی از اسیران را به عنوان «کنیز» به فاطمه بدهد تا در کارهای منزل به او کمک کند، پیامبر(ص) از مشاهده حال دخترش گریه کرد و فرمود: من این اسیران را می‌فروشم و پول آن را به اهل «صُفَّه»[15] خرج می‌کنم و در آنجا چهار صد مرد زندگی می‌کنند که غذا و لباس کافی ندارند!

اگر از یک خصلتی نمی‌ترسیدم خواسته تو را انجام می‌دادم، ولی من نمی‌خواهم اجر و پاداش تو به خاطر «کنیز گرفتن»، ناقص گردد. سپس تسبیح حضرت زهراء (۳۴ بار اللهُ اکبر، ۳۳ بار الحمد لله و ۳۳ بار سُبحان الله) را به او یاد داد، علی (ع) فرمود: تو دنیا می‌خواستی ولی رسول خدا(ص) ثواب و پاداش اخروی برای ما عطاء کرد.

بعد از این جریان بود که آیه ]وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَهٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً[ نازل شد و پس از نزول این آیه، حضرت یک کنیز برای خدمت نزد فاطمه (س) فرستاد و او را «فضّه» نامید.[۱۶]

«فضّه» در محضر فاطمه زهراء (س) چنان تربیت شد که به مقام والایی از معرفت رسید، به حدی که حرف زدن او با آیات قرآن بود، شخصی می‌گوید: روزی در بیابان از قافله عقب مانده و تنها بودم، زنی را دیدم، گفتم: تو کیستی؟ گفت: ]وَ قُل سَلَامٌ فَسَوفَ یَعلَمُونَ[[۱۷] سلام دادم و گفتم: اینجا چکار می‌کنی؟ گفت: ]مَن یَهدِی اللهُ فَمَا لَهُ مِن مُضِلّ[[۱۸] گفتم: تو از جن هستی یا انسان؟ گفت: ]یَا بَنِی آدَم خُذُوا زِینَتَکُم[[۱۹] گفتم: از کجا می‌آیی؟ گفت: ]یُنَادُونَ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ[[۲۰] گفتم: به کجا می‌روی؟ گفت: ]وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حَجَّ البَیتِ[[۲۱] گفتم: کی از قافله جدا شده و گم شده‌ای؟ گفت: ]وَ لَقَد خَلَقنَا السَّمَاوَاتِ وَ الاَرضَ وَ مَا بَینَهُمَا فِی سِتَّهُ اَیَّامٍ[[۲۲] گفتم: می‌خواهی غذا بخوری؟ گفت: ]وَ مَا جَعَلنَاهُم جَسَداً لَا یَأکُلُونَ الطَّعَامِ[[۲۳] غذا دادم و گفتم: با عجله و سرعت حرکت کن، گفت: ]لَا یُکَلِّفُ اللهُ نَفساً إِلَّا وُسعَهَا[[۲۴] گفتم: بیا پشت سر من به مرکب من سوار شو، گفت: ]لَو کَانَ فِیهِمَا آلِهَهٌ إِلَّا الله لَفَسَدَتَا[[۲۵] پیاده شدم، او سوار شد و گفت: ]سُبْحانَ الَّذی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنینَ[[۲۶]  رفتیم تا این‌که به کاروانی نزدیک شدیم، گفتم: در این کاروان کسی از خویشان تو هست؟ گفت: ]یَا دَاوُدُ اِنَّا جَعَلنَاکَ خَلِیفَه فِی الاَرضِ[[۲۷]، ]وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلّا الرَّسُول[[۲۸]، ]یَا یَحیَی خُذِ الکِتَابَ[[۲۹] و ]یَا مُوسَی إِنِّی اَنَا اللهُ[[۳۰] از خواندن این چهار آیه فهمیدم که چهار نفر از خویشان او (با نام‌های داود، محمد، یحیی و موسی) در این کاروان هستند. در همین حال دیدم چهار جوان از کاروان جدا شده و با سرعت به سوی او می‌آیند، گفتم: آنها کیستند؟ گفت: ]المَالُ وَ البَنُونَ زِینَهُ الحَیَاهُ الدُّنِیَا[[۳۱] فهمیدم فرزندانش هستند، وقتی که آنها رسیدند، به آنها گفت: ]یَا اَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ اِنَّ خَیْرَ مَنِ استَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِیْنُ[[۳۲] آنها در مقابل زحمت من، اموالی به من دادند گفت: ]وَ اللهُ یُضَاعِف لِمَن یَشَاء[[۳۳] باز هم هدایایی به من دادند، از آنها پرسیدم این خانم کیست؟! گفتند: مادرمان «فضّه» کنیز فاطمه زهراء (س) است، بیست سال است که جز قرآن سخن دیگری نمی‌گوید.[۳۴]

۲۰. در سوره ابراهیم، آیه ۲۴ و ۲۵ می‌فرماید: ]أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً کَلِمَهً طَیِّبَهً کَشَجَرَهٍ طَیِّبَهٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ * تُؤْتی  أُکُلَها کُلَّ حینٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ[؛ «آیا ندیدی چگونه خدا مثل زده است: کلمه طیبه (و گفتار پاکیزه) را به درخت پاکیزه‌ای تشبیه کرده که ریشه آن (در زمین) ثابت، و شاخه آن در آسمان است؟! هر زمان میوه خود را به اذن پروردگارش می‌دهد. و خدا برای مردم مثلها می‌زند، شاید متذکّر شوند (و پند گیرند).»

حاکم حسکانی (از مفسران اهل‌سنّت) با سند خود از «سَلَّام خثعمی» روایت کرده که می‌گوید: خدمت امام باقر (ع) رفتم و تفسیر این آیه را از او پرسیدم، فرمود: «یَا سَلَّامُ  الشَّجَرَهُ مُحَمَّدٌ، وَ الْفَرْعُ  عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ، وَ الثَّمَرُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ! وَ الْغُصْنُ فَاطِمَهُ، وَ شُعَبُ ذَلِکَ الْغُصْنِ الْأَئِمَّهُ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَهَ (س)، وَ الْوَرَقُ شِیعَتُنَا وَ مُحِبُّونَا أَهْلَ الْبَیْتِ، فَإِذَا مَاتَ مِنْ شِیعَتِنَا رَجُلٌ تَنَاثَرَ مِنَ الشَّجَرَهِ وَرَقَهٌ، وَ إِذَا وُلِدَ لِمُحِبِّینَا مَوْلُودٌ أَخْضَرُ مَکَانَ تِلْکَ الْوَرَقَهِ وَرَقَهٌ. فَقُلْتُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: ]تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها[ مَا یَعْنِی قَالَ: یَعْنِی الْأَئِمَّهَ تُفْتِی شِیعَتَهُمْ فِی الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ فِی کُلِّ حَجٍّ وَ عُمْرَهٍ؛[۳۵] ای سلّام! منظور از شجره طیّبه محمّد(ص) است و فرع آن علی امیر مؤمنان (ع) است، میوه آن حسن و حسین' و شاخه آن فاطمه (س) است، و شعبه‌های آن شاخه، امامان( از فرزندان فاطمه (س) است، شیعیان و دوستان ما اهل بیت برگهای آن هستند، هر گاه یکی از شیعیان ما بمیرد یک برگ از آن می‌افتد و هنگامی که کودکی برای دوستان ما متولّد می‌شود، برگی به جای برگ قبلی سبز می‌گردد. عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، مقصود از قول خداوند [که می‌فرماید:] ]تُؤتِی اُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا[ چیست؟ امام فرمود: مقصود امامان( هستند که درباره حلال و حرام، در موسم حج و عمره برای شیعیانشان فتوا می‌دهند.»

شبیه این حدیث را شیخ کلینی) از عمرو بن حُریث روایت کرده که می‌گوید: از امام صادق (ع) سؤال کردم: منظور از آیه ]کَشَجَرَهٍ طَیِّبَهٍ اَصلُهَا ثَابِتٍ وَ فَرعُهَا فِی السَّمَاء[ چیست؟ فرمود: «رَسُولُ اللَّهِ (ص) أَصْلُهَا وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ  (ع) فَرْعُهَا وَ الْأَئِمَّهُ مِنْ ذُرِّیَّتِهِمَا أَغْصَانُهَا وَ عِلْمُ الْأَئِمَّهِ ثَمَرَتُهَا وَ شِیعَتُهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَرَقُهَا هَلْ فِیهَا فَضْلٌ قَالَ قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ قَالَ وَ اللَّهِ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیُولَدُ فَتُورَقُ وَرَقَهٌ فِیهَا وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَمُوتُ فَتَسْقُطُ وَرَقَهٌ مِنْهَا؛[۳۶] رسول خدا(ص) اصل آن شجره، و امیر مؤمنان (ع) فرع آن، و امامان( از ذرّیّه آنها شاخه‌های آن و علم امامان ثمره‌اش است، و شیعیان مؤمن برگهای آن هستند، آیا در این (مطالب) شک و تردیدی هست؟ عرض کردم: نه، و الله، در ادامه فرمود: به خدا سوگند، وقتی که مؤمن به دنیا می‌آید، یک برگ بر آن (درخت) می‌روید، و زمانی که می‌میرد، یک برگ از آن می‌افتد.»

از ابن عباس روایت شده که: «قَالَ جَبرَئِیلُ (ع) لِلنَّبِیِّ(ص): أَنْتَ یَا مُحَمَّدُ الشَّجَرَهُ وَ عَلِیٌ  غُصْنُهَا وَ فَاطِمَهُ وَرَقُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ثَمَرُهَا؛[۳۷] جبرئیل (ع) به پیامبر(ص) گفت: تو، درختی، علی شاخه آن، فاطمه برگ آن، و حسن و حسین میوه‌هایش هستند.»

۲۱. در سوره توبه، آیه ۱۱۹ می‌فرماید: ]یَا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِیِنَ[؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، و با صادقان باشید.»

در این که منظور از «صادقین» چه کسانی هستند، مفسران احتمالات گوناگون داده‌اند، ولی از کلمات خود آیه و از روایات بسیاری استفاده می‌شود که منظور از «صادقین» در این آیه فقط معصومین( هستند، به دلیل این‌که در این آیه نفرموده: «کُونُوا مِنَ الصَّادِقِین» (از صادقان باشید) تا همه مؤمنان راستین را شامل گردد، بلکه فرموده: ]کُونُوا مَعَ الصَّادِقِین[؛ «همراه صادقان باشید» و منظور از همراه بودن این نیست که انسان همنشین آنها باشد، بلکه منظور آن است که پیرو و تابع آنها شوید، و می‌دانیم که خدای حکیم هرگز به پیروی و اطاعت بدون قید و شرط از افراد غیر معصوم دستور نمی‌دهد، از دستور مطلق و بی قید و شرط به پیروی  و تبعیّت از «صادقان» در این آیه می‌فهمیم که مصادیق این عنوان، همه باید معصوم باشند و بر افراد غیر معصوم شامل نمی‌گردد.

در روایات بسیاری با عبارات مختلف، روی این مسأله تأکید شده است که عنوان «صادقین» فقط با معصومین( تطبیق می‌کند که در اینجا به یک مورد از آن اشاره می‌کنیم.

از پیامبر اکرم(ص) سؤال شد: منظور از «صادقین» در این آیه چیست؟ فرمود: «هُم عَلِیٌّ وَ فَاطِمَهُ وَ الحَسَنُ وَ الحُسَینُ وَ ذُرِّیَّتُهُمُ الطَّاهِرُونَ اِلَی یَومِ القِیَامَهِ؛[۳۸] آنان [عبارت‌اند از:] علی و فاطمه و حسن و حسین و اولاد طاهر و پاک آنها تا قیامت».

از این روایت معلوم می‌شود حضرت فاطمه (س) نیز از مصادیق «صادقین» می‌باشد، و از عنوان «طاهرون» نیز استفاده می‌شود که از اولاد اینها فقط کسانی می‌توانند جزء «صادقین» قرار گیرند که از هر نظر طاهر باشند.

و از مجموع مطالب این آیه و روایات مربوط به آن روشن می‌گردد که همه مؤمنان موظفند از همه چهارده معصوم( پیروی نمایند و گرنه، از دستور خدا تخلّف کرده‌اند.

۲۲. در سوره آل عمران، آیه ۳۳ و ۳۴ می‌فرماید: ]إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى  آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمینَ * ذُرِّیَّهً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ[؛ «به یقین خدا، آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برتری داد. فرزندانی که بعضی از آنها از بعض دیگرند و خدا، شنوای داناست.»

در تفسیر آیه فوق نقل کرده‌اند: روزی حضرت فاطمه (س) با عایشه در منزل بودند و هر کدام از آنها افتخارات خود را بیان می‌کردند، در همان حال رسول خدا(ص) وارد منزل شد، دید رنگ صورتهایشان سرخ شده است، علت را پرسید، جریان مفاخره خودشان را به او اطلاع دادند. در اینجا حضرت فرمود: «یَا عَائِشَهُ أَوَ مَا عَلِمْتِ أَنَّ اللَّهَ  اصْطَفى  آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ  عِمْرانَ  وَ عَلِیّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ حَمْزَهَ وَ جَعْفَرَ وَ فَاطِمَهَ وَ خَدِیجَهَ عَلَى الْعالَمِینَ ؛[۳۹] ای عایشه! آیا نمی‌دانی؟! خدای حکیم آدم، نوح، خاندان ابراهیم، خاندان عمران، علی، حسن، حسین، حمزه، جعفر، فاطمه و خدیجه را بر جهانیان برتری داده است».

سدیر بن حکیم می‌گوید: امام باقر (ع) در تفسیر آیه فوق فرمود: «نَحنُ مِنهُم وَ نَحنُ بَقِیَّهُ تِلکَ العِترَهِ؛[۴۰] ما از همان خاندان هستیم و ما بقیه آن عترت هستیم.»

روز عاشورا امام حسین (ع) در مقابل دشمنان چنین دعا کرد: «اللَّهُمَّ إِنَّا أَهْلُ بَیْتِ نَبِیِّکَ وَ ذُرِّیَّتُهُ  وَ قَرَابَتُهُ  فَاقْصِمْ مَنْ ظَلَمَنَا وَ غَصَبَنَا حَقَّنَا إِنَّکَ سَمِیعٌ قَرِیب ؛ خداوندا! ما اهل‌بیت پیامبر تو و ذریّه او و نزدیکان او هستیم. پس هر که را که به ما ظلم کرد و حقمان را غصب نمود، نابود کن. به درستی که تو شنوای نزدیک هستی.» در اینجا «اشعث بن قیس» جسارت کرد و گفت: تو، چه حرمتی و چه قرابتی با پیامبر اسلام داری؟! امام، آیه فوق را خواند و پس از آن فرمود: «وَ اللَّهِ إِنَّ مُحَمَّداً لَمِنْ  آلِ  إِبْرَاهِیمَ  وَ إِنَّ الْعِتْرَهَ الْهَادِیَهَ لَمِنْ آلِ مُحَمَّد؛ به خدا سوگند، (جدم) محمد از آل ابراهیم است، و عترت هدایت‌گر نیز از آل محمد هستند.»

بعد فرمود: آن مرد کیست؟ گفتند: محمد بن اشعث است. سپس بر او چنین نفرین کرد: «اللَّهُمَّ أَرِ مُحَمَّدَ بْنَ الْأَشْعَثِ ذُلًّا فِی هَذَا الْیَوْمِ لَا تُعِزُّهُ بَعْدَ هَذَا الْیَوْمِ أَبَداً؛ خدایا! همین امروز بر محمد بن اشعث ذلّت و خواری نشان بده، و بعد از این هرگز او را عزیز نکن!» چند لحظه پس از نفرین امام، محمد بن اشعث برای قضای حاجت از لشکر فاصله گرفت و در گوشه‌ای نشست، خداوند عقربی را بر او مسلّط کرد که او را نیش زد و در همان حال که عورتش مکشوف بود، فریاد می‌کشید و روی مدفوع خود می‌غلطید تا به هلاکت رسید.[۴۱]

۲۳. در سوره فجر، آیه ۲۷ ـ ۳۰ می‌فرماید: ]یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ * ارْجِعی  إِلى  رَبِّکِ راضِیَهً مَرْضِیَّهً * فَادْخُلی  فی  عِبادی * وَ ادْخُلی  جَنَّتی [؛ «تو ای روح آرام یافته! به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است، پس در [سلک] بندگانم درآی، و در بهشتم وارد شو».

در تفسیر این آیات، احادیث بسیاری با مضامین گوناگون وجود دارد، با نقل یکی از آنها این بخش از مقاله را به پایان می‌بریم.

شیخ کلینی با سند خود از «سدیر صیرفی» روایت کرده که می‌گوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: فدایت شوم آیا مؤمن از قبض روحش ناراضی می‌باشد؟!

فرمود: «لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ إِذَا أَتَاهُ  مَلَکُ  الْمَوْتِ  لِقَبْضِ رُوحِهِ جَزِعَ عِنْدَ ذَلِکَ فَیَقُولُ لَهُ مَلَکُ الْمَوْتِ یَا وَلِیَّ اللَّهِ لَا تَجْزَعْ فَوَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً(ص) لَأَنَا أَبَرُّ بِکَ وَ أَشْفَقُ عَلَیْکَ مِنْ وَالِدٍ رَحِیمٍ لَوْ حَضَرَکَ افْتَحْ عَیْنَیْکَ فَانْظُرْ قَالَ وَ یُمَثَّلُ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ فَاطِمَهُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْأَئِمَّهُ مِنْ ذُرِّیَّتِهِمْ ( فَیُقَالُ لَهُ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ فَاطِمَهُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْأَئِمَّهُ رُفَقَاؤُکَ قَالَ فَیَفْتَحُ عَیْنَیْهِ فَیَنْظُرُ فَیُنَادِی رُوحَهُ مُنَادٍ مِنْ قِبَلِ رَبِّ الْعِزَّهِ فَیَقُولُ  ]یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ[ إِلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ  ]ارْجِعِی إِلى  رَبِّکِ راضِیَهً[ بِالْوَلَایَهِ ]مَرْضِیَّهً[ بِالثَّوَابِ  ]فَادْخُلِی فِی عِبادِی [ یَعْنِی مُحَمَّداً وَ أَهْلَ بَیْتِهِ  ]وَ ادْخُلِی جَنَّتِی [ فَمَا مِنْ شَیْ ءٍ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنِ اسْتِلَالِ رُوحِهِ وَ اللُّحُوقِ بِالْمُنَادِی؛[۴۲] نه به خدا سوگند، هنگامی که فرشته مرگ برای قبض روحش می‌آید اظهار ناراحتی می‌کند، فرشته مرگ می‌گوید: ای ولی خدا ناراحت نباش! سوگند به آن کس که محمد(ص) را مبعوث کرده من بر تو مهربان‌ترم از پدر مهربان، درست چشمهایت را بگشا و ببین، در همین حال، رسول خدا(ص) و امیر مؤمنان (ع) و فاطمه (س) و حسن (ع) و حسین (ع) و امامان از ذریه آنان در نظر او مجسّم می‌شوند، در همین حال به او گفته می‌شود: این رسول خدا و امیر مؤمنان و فاطمه و حسن و حسین و امامان(؛ دوستان و رفقای تواند.

او چشمانش را باز می‌کند و نگاه می‌کند، ناگهان «منادی» (گوینده‌ای) از سوی پروردگار بزرگ به روحش ندا می‌دهد، و می‌گوید: ]یَا اَیَّتُهَا النَّفسُ المُطمَئِنَّهُ[ ای کسی که به محمد و خاندانش اطمینان داشتی! بازگرد به سوی پروردگارت، در حای که تو به ولایت آنها راضی هستی، و خدا با ثوابش از تو خشنود است، داخل شو در میان بندگانم یعنی محمد و اهل بیتش( و داخل شو در بهشتم، در این هنگام چیزی برای مؤمن محبوبتر از آن نیست که هر چه زودتر روحش از تن جدا شود و به این منادی بپیوندد!»

۲۴. در سورۀ مؤمنون آیۀ ۱ تا ۱۱ می فرماید: ]قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ هُمْ فی  صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَ الَّذینَ هُمْ لِلزَّکاهِ فاعِلُونَ وَ الَّذینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلاَّ عَلى  أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومینَ فَمَنِ ابْتَغى  وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ وَ الَّذینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ وَ الَّذینَ هُمْ عَلى  صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فیها خالِدُونَ[؛ «به راستى که مؤمنان رستگار شدند، همانان که در نمازشان فروتنند، و آنان که از بیهوده رویگردانند، و آنان که زکات مى پردازند، و کسانى که پاکدامنند، مگر در مورد همسرانشان یا کنیزانى که به دست آورده اند، که در این صورت بر آنان نکوهشى نیست. پس هر که فراتر از این جُوید، آنان از حد درگذرندگانند. و آنان که امانتها و پیمان خود را رعایت مى کنند، و آنان که بر نمازهایشان مواظبت مى نمایند، آنانند که خود وارثانند، همانان که بهشت را به ارث مى برند و در آنجا جاودان مى مانند.»

روشن است که اوصاف مذکور در این آیات به اکثر مؤمنان (با اختلاف درجات) شامل می شود، ولی در رأس همۀ مؤمنان، چهارده معصوم( قرار دارند و در برخی روایات پنج تن اصحاب کساء را نام برده اند که از مصادیق بارز این آیات هستند.

امام موسی بن جعفر از پدر بزرگوارش امام صادق' روایت نموده که در شأن نزول این یازده آیه فرمود: «نَزَلَتْ  فِی  رَسُولِ  اللَّهِ(ص) وَ فِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (ع) وَ فَاطِمَهَ (س) وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ'؛[۴۳] [این آیات] نازل شد در شأن رسول خدا(ص) و امیر مؤمنین (ع) و فاطمۀ [زهرا] (س) و [امام] حسن و [امام] حسین'.»

ادامه دارد…

___________________________________________

[۱]. ر.ک: تقویم شیعه، عبد الحسین نیشابوری، دلیل ما، قم، چاپ نهم، ۱۳۸۸ ش، ص ۱۵۳ و ۱۶۱ و ۱۷۰؛ بحار الانوار، علامه مجلسی، دار احیاء التراث العربی، بیرت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق، ج ۴۳، ص ۶، ح ۷ و ص ۸، ح ۱۲، وص ۱۹۶، ح ۲۶؛ مسار الشیعه، شیخ مفید، ص ۳۱ (۶۷) و توضیح المقاصد، شیخ بهایی، صص ۱۳ و ۱۴ (۵۲۵ و ۵۲۶) هر دو کتاب در ضمن مجموعه نفیسه، مکتبه بصیرتی، قم، ۱۳۹۶ ق؛ الکافی، شیخ کلینی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ چهارم،  1407 ق، ج ۱، ص ۲۴۱، ح ۵، وص ۵۸، و ج ۳، ص ۲۲۸، وج ۴، ص ۵۶۱، ح ۳.

[۲]. لازم به ذکر است آیات مرتبط با آن حضرت که در اینجا ذکر می‌شود، دو دسته هستند: دسته اول فقط به ایشان ارتباط دارد و دسته دوم به حضرت علی(ع) یا به بقیه معصومین( نیز ارتباط دارد.

[۳]. جهت اطلاع از آیات مذکور به ماهنامه مبلغان، شماره۱۷۵، مقاله «سیمای فاطمه& از دیدگاه قرآن» مراجعه شود.

[۴]. طبق روایت امام باقر(ع): «مقصود آیه شریفه این است که «یا مُحمَّدُ» و «یَا اَبَا القَاسِم» نگویید، بلکه «یَا نَبِیَّ اللهِ» و «یَا رَسُولَ اللهِ» بگویید» (تفسیر نور الثقلین، عبد علی حویزی، انتشارات اسماعیلیان، قم، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ ق، ج ۳، ص ۶۲۸، ح ۲۶۴).

[۵]. البرهان فی تفسیر القرآن، سید هاشم بحرانی، بنیاد بعثت، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق، ج ۴، ص ۱۰۴؛ القرآن  و فضائل اهل البیت، محمد صالح اندیمشکی، انتشارات ذوی القربی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۳ ش، ص ۳۵۹.

[۶]. اصول کافی، شیخ کلینی، ج ۱، ص ۱۹۵، ح ۵؛ مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها، علی بن جعفر عریضی (فرزند امام صادق(ع))، مؤسسه آل البیت، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ ق، ص ۳۱۶ و ۳۱۷، ح ۷۹۵؛ نور الثقلین، حویزی، ج ۳، ص ۶۰۲، ح ۱۶۹.

[۷]. تفسیر فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۰ ق، ص ۲۷۶ و ۲۷۷؛ مجمع البیان، طبرسی، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، ۱۴۲۰ ق، ج ۷، ص ۲۲۷؛ القرآن و فضائل اهل البیت، صالحی، ص ۳۵۴.

[۸]. المیزان فی تفسیر القرآن، سید محمد حسین طباطبایی، مترجم: سیدمحمدباقر موسوی همدانی، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، قم، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۶، ص ۳۳۸.

[۹]. احزاب / ۵۷.

[۱۰]. تفسیر قمی، علی بن ابراهیم قمی، دار الکتاب، قم، چاپ چهارم، ۱۳۶۷ ش، ج ۲، ص ۱۹۶.

[۱۱]. همان.

[۱۲]. انعام/۱۲۴.

[۱۳]. مناقب آل ابی طالب(، محمد بن علی بن شهر آشوب مازندرانی، علامه، قم، چاپ اول، ۱۳۷۹ ق، ج ۳، ص ۳۲۵.

[۱۴]. مجمع ابیان، طبرسی، ج ۶، ص ۶۳۵، (بهتر است این رایت قبل از روایت ابن شهر آشوب نوشته شود).

[۱۵]. صفّه، محلی بود که در کنار مسجد پیامبر برای افراد بی‌خانمان تعیین شده بود، اکنون جزء مسجد قرار گرفته است.

[۱۶]. مناقب، ابن شهر آشوب، ج ۳، ص ۳۴۱ و ۳۴۲؛ نور الثقلین، حویزی، ج ۳، ص ۱۵۷؛ القرآن و فضائل اهل البیت، صالحی، ص ۲۸۵.

[۱۷]. زخرف/۸۹.

[۱۸]. زمر/۳۷.

[۱۹]. اعراف/۳۱.

[۲۰]. فصلت/ ۴۴.

[۲۱]. آل عمران/ ۹۷.

[۲۲]. ق/۳۸.

[۲۳]. انبیاء/ ۸.

[۲۴]. بقره/ ۲۸۶.

[۲۵]. انبیاء/ ۲۲.

[۲۶]. زخرف/ ۱۳.

[۲۷]. ص/ ۲۶، (وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُول)؛ آل عمران/ ۱۴۴.

[۲۸]. آل عمران/ ۱۴۴.

[۲۹]. مریم/ ۱۲.

[۳۰]. قصص/ ۳۰.

[۳۱]. کهف/۴۶.

[۳۲]. قصص/ ۲۶.

[۳۳]. بقره/ ۲۶۱.

[۳۴]. مناقب، ابن شهر آشوب، ج ۳، ص ۳۴۳ و ۳۴۴.

[۳۵]. شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، عبید الله بن احمد حسکانی، انتشارات ارشاد اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۱ ق، ج ۱، ص ۴۰۶. با تفاوت جزئی در تفسیر قمی، ج ۱، ص ۳۱۹،  و مجمع البیان، ج ۶، ص ۴۸۰.

[۳۶]. کافی، کلینی، ج ۱، ص ۴۲۸، ح ۸۰.

[۳۷]. مجمع البیان، طبرسی، ج ۶، ص ۴۸۰.

[۳۸]. البرهان، بحرانی، ج ۲، ص ۸۶۵، ح ۱۴؛ القرآن و فضائل اهل البیت، صالحی، ص ۲۰۶.

[۳۹]. تفسیر فرات کوفی، ص ۸۰، ح ۵۶؛ القرآن و فضائل اهل‌البیت، صالحی، ص ۵۳.

[۴۰]. تفسیر عیاشی، ج ۱، ص ۱۶۸؛ البرهان، بحرانی، ج ۱، ص ۶۱۴.

[۴۱]. عوالم العلوم، بحرانی اصفهانی، ج ۱۷، ص ۱۶۶؛ مناقب، ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۵۸.

[۴۲]. الکافی، شیخ کلینی، ج ۳، ص ۱۲۷ و ۱۲۸، باب ان المؤمن لا یکره علی قبض روحه، ح ۲؛ البرهان، بحرانی، ج ۵، ص ۶۵۷، ح ۳؛ نور الثقلین، حویزی، ج ۵، ص ۵۷۸، ح ۲۸؛ تفسیر فرات، ص ۵۵۴.

[۴۳]. البرهان، ج۴، ص۱۱ و بحار الانوار، ج۲۳، ص۳۸۲.

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.