سوء استفاده داعش از روایات ملاحم و فتن

اداره کل فرق و ادیان ـ قادر سعادتی

مقدمه: یکی از موضوعاتی که از صدر اسلام در بین مسلمین مورد بحث بوده، پیشگویی‌های پیامبر خدا از وضعیت آخرالزّمان و ایّام ظهور حضرت مهدی(عج) می‌باشد. این مسأله در بین شیعه و اهل سنّت دارای اهمّیت ویژه‌ای است و هر دو مذهب، کتابهای مستقلّی در این رابطه نوشته اند. همچنین در طول تاریخ افراد و گروه‌های مختلفی با تطبیق روایات این باب بر خود، از آن برای رسیدن به اهداف خویش استفاده نموده‌اند. در دنیای امروز، گروه‌هایی با نام اسلام و برای دفاع از اسلام، به جنگ با مسلمانان برخاسته‌اند و برای ایجاد مقبولیّت در بین مردم این روایات را بر خود تطبیق می‌کنند.

گروه تکفیری «داعش» نیز برای مشروعیّت دادن به جنایات خود و نیز جذب اقشار مختلف مردم، از روایات ملاحم و فتن آخرالزمان بهره برده و از راه تلفیق آنها با روایات خلافت اسلامی، جنایات خود را در راستای تشکیل خلافت اسلامی موعود معرفی می کند.

در اینجا به بحث و بررسی پیرامون سوء استفادۀ گروه تکفیری داعش از روایات ملاحم و فتن می پردازیم.

معرفی داعش

بعد از حملۀ آمریکا به عراق، شاخۀ «القاعده» در عراق به رهبری «ابومصعب زرقاوی» در سال 2004م اعلام موجودیت کرد. افراد این گروه تحت امر رهبر القاعدۀ جهان بودند، ولی بر خلاف القاعده، شیعیان را دشمن نزدیک خود دانسته و هدف خود را مبارزه با شیعیان عراق معرفی می‌کردند. در سال 2006م ابومصعب زرقاوی در بمباران عراق کشته شد و «ابوعمر البغدادی» به عنوان رهبر این گروه، جایگزین زرقاوی شده و در سال 2010م نیز بعد از هلاکت ابوعمر البغدادی، شخصی به نام «ابوبکر البغدادی» جانشین وی شد.[1]

با شروع جنگ القاعده در سوریه؛ شعبه‌ای از این گروه به سوریه رفت؛ اما در آنجا با «جبهۀ النصره» ـ که بعدها جزء القاعده شد ـ اختلافات داخلی پیدا کرد. آنها از «ایمن الظواهری»[2] خواستند در مورد اختلاف القاعدة عراق و جبهة النصره قضاوت کند که حکم او به نفع جبهة النصره بود. با این حکم، ابوبکر البغدادی به همراه یارانش، مخالفت خود با ایمن الظواهری را اعلام کرده و به عراق برگشتند و خلافت اسلامی با عنوان اختصاری داعش (دولت اسلامی عراق و شام) را اعلام نمودند.

آنها ادعای خلافت اسلامی کرده و در تبلیغات خود رهبرشان را با نام خلیفة مسلمین و «ابوبکر الحسینی القرشی البغدادی» عنوان نمودند تا یاد آور حدیث «لاَیَزَالُ الاِسلَامُ عَزِیزاً اِلَی اثنَی عَشَرَ خَلِیفَةً... کُلُّهُم مِن قُرَیش»[3] باشد.

آنها در اعتقادات و فقه سیاسی، تابع ابن تیمیه و محمّد بن عبدالوهاب هستند و در مناطق تصرّف شده در عراق و شام، عبارتی از ابن تیمیه نصب کرده اند؛ از جمله این عبارت: «قَوَامُ الدِّینِ بِکِتَابٍ یَهدِی وَ بِسَیفٍ یَنصُر؛ پایداری دین به کتابی هدایتگر و شمشیری است که [دین را] یاری می‌کند.» آنها همچنین کتاب «نواقص الاسلام» محمّد بن عبدالوهّاب را در مناطق اشغالی ترویج کرده ‌و به پیروی از سید قطب، جهاد مسلحانه را اصل اساسی خود دانسته و بیانیۀ زرقاوی که شیعه را دشمن اصلی خود معرفی کرده است، نصب العین خود قرار داده‌اند.[4]

سوء استفادۀ داعش از مباحث مهدویت

مباحث مربوط به آخرالزمان و اشراط الساعۀ به لحاظ اینکه نوعی پیشگویی است و مصداق دقیق آنها مشخص نمی‌باشد، توسط حکومتها و اشخاص در طول تاریخ مورد سوء استفاده قرار گرفته است. برخی با جعل روایات یا تأویل آنها به نفع خود، مردم را به سوی خویش جذب کرده و برای حکومت خود مشروعیّت و مقبولیّت ایجاد می کنند.

گروه تکفیری داعش نیز از همۀ آنچه ممکن است برای استوار کردن قدرت خود استفاده کرده که مهم‌ترین آنها بازگشت خلافت و در مرحله بعد شعارهای مربوط به مهدویت می‌باشد.[5] آنها مسائل اجتماعی و شعارهای خود را طوری تنظیم می‌کنند که با روایات منقول از پیامبر (ص) و صحابه در مورد آخرالزمان منطبق باشد تا از این راه برای خود مشروعیّت و مقبولیّت لازم را به دست آورند و قتل و غارتهای خود را توجیه نمایند.

این گروه در شبکه‌های ماهواره‌ای، سایتهای اینترنتی، مجلات و مطبوعاتی که خودشان منتشر می‌کنند، این روایات را به صورت مستقیم یا غیر مستقیم بر اعمال خودشان تطبیق می‌کنند.

در ذیل به برخی از مباحثی که در رابطه با مهدویت مطرح کرده‌اند، اشاره می‌شود:

1. مجله‌ای با نام دابق

داعش در ماه رمضان 1435ق بعد از اعلام خلافت اسلامی، اقدام به نشر مجلۀ الکترونیکی (اینترنتی) کرد که تا به امروز (جمادی الأولی 1436ق) شش شماره از این مجله منتشر شده است. این مجله با عنوان «دابق»، دربردارندۀ مواضع داعشی‌ها در مورد مسائل مختلف می‌باشد. مسأله مهمی که در این مجله به چشم می‌خورد، استناد به احادیث وارد شده در باب فتن و اشراط الساعۀ می‌باشد. علاوه بر این احادیث، نام مجله نیز یادآور حدیثی منتسب به پیامبر گرامی اسلام (ص) می‌باشد.

«عَنْ اَبِی هُرَیرَةَ اَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّمَ قَالَ: لَا تَقُومُ الْسَّاعَةُ حَتَّی یَنْزِلَ الرُّومُ بِالْأعْمَاقِ أو بِدَابِقَ فَیَخْرُجُ اِلَیهِمْ جَیْشٌ مِنَ الْمَدِینَةِ مِنْ خِیَارِ أهْلِ الْأرْضِ یَومَئِذٍ...؛[6] ابوهریره می گوید: رسول الله (ص) فرمود: قیامت برپا نمی‌شود تا اینکه رومی‌ها به (شهر) أعماق یا دابق وارد شوند. آنگاه سپاهی از مدینه شامل بهترین مردم روی زمین علیه رومی‌ها برمی‌خیزند...»

دابق شهری در شمال حلب است که از مرزهای ترکیه 45 کیلومتر فاصله دارد. این شهر از توابع منطقه اعزاز است و در دشت آن، جنگلی بزرگ میان ارتش عثمانی به رهبری سلطان سلیم اول و ممالیک به رهبری قنصوۀالغوری در سال 1516م روی داد. در این جنگ عثمانی‌ها پیروز شدند و این پیروزی، مقدمة ورودشان به مناطق عربی و تأسیس امپراطوری بزرگ عثمانی بود.[7]

اما «الاعماق» که در حدیث آمده، به منطقه‌ای از توابع انطاکیه ترکیه اشاره دارد که به دابق نزدیک بوده و دارای بندر معروف و بزرگی می‌باشد.[8]

می‌توان گفت داعش با نامگذاری مجله رسمی خود به نام «دابق» می‌خواهد این را وانمود کند که آن لشکر مسلمان که در مقابل رومی‌ها در دابق جنگ خواهد کرد؛ ما هستیم. نقل مکرّر روایات مربوط به جنگ روم و مسلمین، در شماره‌های گوناگون مجله، این ادعا را تقویت می‌کند.[9]

2. طرح خلافت داعشی در امتداد خلافت اسلامی

داعش با استدلال به برخی از روایات که در منابع اهل سنّت، مبنی بر بازگشت خلافت در آخرالزّمان آمده است، خودشان را به عنوان احیاکنندگان خلافت معرفی می‌کنند. این روایت در مسند احمد چنین آمده است: نعمان بن بشیر نقل می‌کند در مسجد با رسول خدا (ص) نشسته بودیم، ابوثعلبه خشنی آمد و به بشیر بن سعد گفت: آیا حدیث پیامبر (ص) در مورد امراء را یاد داری؟ حذیفه گفت: من حفظ کرده‌ام. و گفت: رسول خدا (ص) فرمودند: «نبوت در بین شما می‌باشد، تا زمانی که خدا بخواهد، و هر موقع خواست آن را برمی‌دارد، سپس خلافت بر روش پیامبری می‌باشد، تا زمانی که خدا بخواهد و هر موقع خواست آن را برمی‌دارد، سپس حکومت سختگیر می‌باشد، تا زمانی که خدا بخواهد، و هر موقع خواست آن را برمی‌دارد، سپس حکومت اجباری می‌باشد، تا زمانی که خدا بخواهد، و هر موقع خواست آن را برمی‌دارد، سپس خلافت بر روش پیامبری می‌باشد. پس ساکت شدند.»[10]

گروه داعش در سایتهای مختلف با استناد به این حدیث، حکومت خود را به عنوان خلافت آخرالزّمان معرفی نموده است.[11]

3. القاب خلیفۀ داعشی

داعش در مجلات،[12] سایتها،[13] گفتگوهای خود،[14] از خلیفۀ خودشان با لقب «ابوبکر البغدادی القرشی الحسینی» یاد می کنند. در برخی موارد کلمۀ «الهاشمی» را هم بر آن اضافه می‌کنند.[15] این القاب هر کدام دارای معنای خاصی در منابع اسلامی می‌باشد.

نام اصلی وی «ابراهیم عواد ابراهیم علی بدری سامرایی» می‌باشد. ولی می‌توان گفت آنها عناوین «ابوبکر»، «القرشی»، «الهاشمی»، «الحسینی» را با اهداف خاصی به او داده‌اند که اشاره می‌کنیم: عنوان «ابوبکر» را به او داده‌اند تا یادآور خلافت خلفا باشد، طبق اعتقاد آنها، در آخرالزمان روش خلافت خلفا زنده می‌شود و آنها با این اسم می‌خواهند خلیفه خود را به عنوان احیا کنندة خلافت اسلامی در آخرالزمان معرفی کنند.

عنوان «القرشی» را بدین دلیل می‌آورند که از نظر شیعه ضروری است امام و خلیفه از قریش و هاشمی باشد، چنانکه از حضرت علی (ع) نقل شده: «إِنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ  قُرَيْشٍ  غُرِسُوا فِي  هَذَا الْبَطْنِ  مِنْ هَاشِمٍ لَا تَصْلُحُ عَلَى سِوَاهُمْ وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ مِنْ غَيْرِهِم؛[16] امامان از قریش هستند و ریشه در بنی هاشم دارند و غیر بنی هاشم صلاحیت امامت را ندارند و خلفاى غير آنان (كه به ناحقّ روى كار آمده اند، براى جانشينى پيغمبر اكرم (ص)) صلاحيّت ندارند.»

در منابع اهل سنت نیز روایات زیادی بر لزوم قرشی بودن خلیفه تا قیامت وجود دارد، از جمله روایات نقل شده در مسند احمد مانند: «الاَئِمَّةُ مِن قُرَیش؛[17] امامان از قریش هستند.» و حدیث صحیح مسلم از پیامبر خدا (ص) که فرمودند: «لَا یَزَالُ هَذَا الاَمرُ فِی قُرَیشٍ مِنَ النَّاسِ اثنَانِ؛[18] همیشه این امر [خلافت] در قریش می‌باشد تا روزی که دو نفر از مردم زنده باشند.» این حدیث و امثال آن دلیل آشکاری بر اختصاص خلافت به قریش بوده و قراردادن آن در غیر قریشی را جایز نمی‌داند.

اگر چه افرادی آن را ضروری ندانسته‌اند، اما نظر مشهور اهل سنّت بر لزوم قرشی بودن می‌باشد. پس لقب قریشی برای خلیفۀ داعشی، پشتوانه‌ای دارد که ممکن است برای مشروعیّت دادن به خلافت او و تطبیق او با این روایات باشد.

عنوان «الحسینی» را نیز به این دلیل بر خلیفۀ خود اطلاق می کنند که در روایات شیعه و اهل سنت آمده است: «کسی که در آخرالزمان ظهور می‌کند و زمین را پر از عدل می‌کند؛ از نسل امام حسین (ع) می‌باشد.» این امر در بین شیعه متواتر و متّفقٌ علیه است، مانند: حدیث حضرت علی (ع) از پیامبر خدا (ص) که فرمود: «لَا تَذْهَبُ الدُّنْيَا حَتَّى يَقُومَ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ يَمْلَؤُهَا عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً؛[19] قیامت برپا نمی‌شود تا اینکه مردی از فرزندان حسین (ع) قیام کند و زمین را با عدل [و داد] پر نماید همانطور که با ظلم و ستم پر شده است.»

در بین اهل سنت نیز، اگرچه برخی معتقدند مهدی (ع) از نسل امام حسن (ع) می باشد، اما روایاتی در منابع آنها آمده که دلالت می‌کنند بر اینکه حضرت مهدی (ع) از نسل امام حسین (ع) است. مانند حدیث پیامبر خدا (ص) که فرمودند: «لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ لَطَوَّلَ  اللَّهُ  ذَلِكَ  الْيَوْمَ، حَتَّى يَبْعَثَ رَجُلًا مِنْ وُلْدِي اسْمُهُ اسْمِي؛ اگر از عمر دنیا بیش از یک روز باقی نمانده باشد، خدا آن روز را آن‌قدر طولانی می‌کند که مردی از فرزندان مرا که همنام من است، مبعوث کند.» سلمان برخاست و گفت: یا رسول الله از نسل کدام فرزندتان؟ فرمود: «از این فرزندم. و با دستش به حسین (ع) زد.»[20]

با توجه به این روایات، ممکن است لقب «حسینی» جهت تطبیق با این روایات به خلیفۀ داعشی داده شده باشد. تا مردم به خیال اینکه ممکن است این همان مهدی موعود باشد، برای یاری او رغبت زیادی داشته باشند.

4. پرچم داعش

پرچم داعش به رنگ سیاه است که روی آن با رنگ سفید نوشته شده: «لا اله الا الله محمد رسول الله»

این نوع طراحی پرچم نیز در راستای دو رکن اساسی تفکر داعشی یعنی خلافت و مهدویت می‌باشد.[21] چون اولاً: رنگ پرچم حکومت پیامبر خدا (ص) سیاه بوده است. چنانکه در روایات آمده است: «عَنْ عَبْدُ اللهِ بْنِ عَباس أنَّهُ قَالَ: کَانَتْ رَایَةُ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ سَوْدَاءَ، وَ لِوَاؤُهُ أبْیَضُ؛[22] عبد الله بن عباس می‌گوید: پرچم پیامبر (ص) سیاه بود و لوای ایشان سفید.»[23]

با طراحی پرچم به این شکل، می‌خواهند خود را طبق حدیث، خلیفه پیامبر (ص) و ادامه دهندۀ روش پیامبر معرفی کنند. «کَانَتِ الخِلَافَةُ عَلَی مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ»[24] چنانکه در سایتهای مختلف به این احادیث استناد کرده‌اند.

ثانیاً: در برخی منابع حدیثی، روایاتی معروف به روایات «رایات السود» یعنی پرچمهای سیاه وجود دارد. در این روایات بعد از خبر برافراشته شدن پرچمهایی سیاه در آستانة ظهور به مسلمانان توصیه شده به یاری کسانی بشتابند که این پرچمها را برافراشته‌اند، چرا که منجی به کمک همین افراد جهان را پر از عدل و داد خواهد کرد.

عبدالله بن مسعود در حدیثی از رسول خدا (ص) نقل می‌کند ایشان فرمودند: «ما خاندانی هستیم که خدا آخرت را برای ما برگزید نه دنیا را و خاندانم پس از من با تبعید، فشار و آوارگی روبه‌رو می‌شوند تا پرچمهای سیاه از سوی مشرق برافراشته شود، آنان حق را می‌خواهند، اما حق آنها داده نمی‌شود، آنها در راه حق جنگ می‌کنند و پیروز می‌گردند. هر کس از شما و نسلهای شما، آن پرچمهای برافراشته را دید، به سوی امام خاندان من بشتابد، گرچه با نهایت سختی؛ چرا که آنان پرچمهای هدایت‌اند و پرچم خود را به مردی از خاندان من که همنام من است و زمین را بعد از ظلم و ستم با عدل و داد پر می‌کند، تسلیم خواهند کرد.»[25]

این روایت و روایاتی با این مضمون در منابع شیعه نیز آمده است.[26]

می‌توان گفت: با طراحی این نوع پرچم، علاوه بر منتسب کردن خود به رسول خدا (ص) و خلافت اسلامی، خواسته‌اند خود را به عنوان زمینه سازان ظهور حضرت مهدی (ع) معرفی کنند.

5. فاتحین جنگ موعود

داعشی‌ها معتقدند در آخرالزمان جنگی بین مسلمانان و مسیحیان اتفاق می‌افتد، آنها با تقویت نیروی نظامی خود می‌خواهند فاتحین این جنگ شوند از این رو با طرح خلافت اسلامی، خود را نماد اسلام معرفی می‌کنند که در این جنگ بر مسیحیان پیروز می‌شود. آنها برای این اعتقاد به احادیثی استناد کرده‌اند که در منابع اسلامی آمده است؛ از جمل روایت خالد بن معدان از رسول خدا (ص) که نقل کرده است: «شما مسلمانان با رومی‌ها صلح مسالمت‌آمیزی را انجام می‌دهید، و با آنها در برابر دشمن متحد شده و علیه آن می‌جنگید، در نهایت پیروز می‌شوید. اموال غنیمت را به دست می‌آورید، سپس به سوی خانه و کاشانه به راه می‌افتید تا به صحرای وسیعی که دارای تپه‌های متعدد است، می‌رسید، در آنجا توقف می‌کنید، یک مرد نصرانی صلیب را بر می‌دارد و می‌گوید: صلیب غلبه پیدا کرده است. مردی از مسلمانان به خشم می‌آید و می‌گوید: خدا غالب شد، صلیب را می‌شکند، جنگی بین مسلمین و رومی‌ها اتفاق می‌افتد که خدا گروهی از مسلمین را با شهادت اکرام می‌کند، آنگاه روم قریب داده و زیر هشتاد پرچم که هر کدام دوازده هزار نفر را شامل می‌شود به سوی شما می‌آیند.»[27]

در مجلۀ دابق شمارۀ«4» صفحۀ56 به این حدیث استناد شده و محقق شدن پیش‌گویی‌های مذکور در این احادیث، نزدیک شمرده شده است. همچنین در شمارۀ «2» از این مجله بعد از تأکید بر فتوحات و پیروزیها و گسترش قلمرو خودشان، در صفحه آخر برای تأیید و مشروع جلوه دادن این فتوحات، حدیثی را از پیامبر (ص) آورده است که می فرماید: «شما مسلمانان با جزیرۀالعرب جنگ می‌کنید و خدا آن را فتح می‌کند، سپس سرزمین فارس و سپس روم را فتح می‌کنید، سپس با دجال جنگ می‌کنید که خدا شما را بر او پیروز می‌کند.»[28] طبق این روایت - که آن را بر خودشان تطبیق می‌دهند ـ خود را فاتح جنگهای آخرالزمان معرفی می‌کنند.

نتیجه

با در نظر گرفتن تبلیغات و رفتار گروه داعش و نحوه استدلال آنها به احادیث فتن و اشراط الساعة، می‌توان به این نتیجه رسید که آنها خود را به عنوان زمینه سازان ظهور منجی معرفی کرده و اخبار مربوط به آخرالزمان را به نفع خود مصادره و تأویل می‌کنند؛ لذا لازم است امت اسلامی از خطر تطبیق روایات اسلامی بر گروه‌های تکفیری غیر اسلامی آگاه گردند و به خیال عمل به روایات به این گروه‌ها نپیوندند.

______________________________________

[1]. برگرفته از: مشهد النشاقات و التخالفات و المرجعیات الایدیولوجیه للجماعات الجهادیه، اکرم مجازی، 2007 م، ص2.

[2]. «أیمن محمد ربیع الظواهری» متولد 19 ژوئن 1951 در کشور مصر و رهبر کنونی شبکه القاعده پس از اسامه بن لادن. 

[3]. «اسلام پیوسته عزیز خواهد بود تا دوازده خلیفه بر مسلمین حکومت کنند.... تمام آنها از قریش ‏اند.» صحیح مسلم، مسلم بن حجاج النیشابوری، دارالجیل، بیروت، کتاب الاماره، باب الناس تبع القریش، ج6، ص3.

[4]. رجوع شود به کتاب «داعش و حکومت اسلامی» از محمد ابراهیم نژاد، دارالإعلام لمدرسه اهل البیت(، قم، 1393ش.

[5]. به نمونه‌هایی از این موارد در ادامه مقاله اشاره خواهد شد.

[6]. صحیح مسلم، کتاب الفتن، باب فتح القسطنطنیه ج 8، ص175.

[7]. خطط الشام، محمد بن عبد الرزاق بن محمّد، کُرد عَلی، مکتبة النوری، دمشق، چاپ سوم، 1403ق، ج2، ص208.

[8]. معجم البلدان، یاقوت حموی، دارالفکر، بیروت، بی‌تا، ج1، ص222.

[9]. برخی از این روایات در ادامه مقاله ذکر خواهد شد.

[10]. مسند احمد، ابوعبدالله احمد بن محمد بن حنبل، تحقیق: شعیب الأرنؤوط، عادل مرشد، و آخرون، مؤسسه الرسالة، بیروت، چاپ اول، 1421ق، ج30، ص355: «تَکُونُ النُّبُوَّةُ فِیکُم مَا شَاء ا للهُ اَن تَکُونَ ثُمَّ یَرفَعُهَا اِذَا شَاءَ اَن یَرفَعَهَا ثُمَّ تَکُونُ خِلَافَةُ عَلَی مِنهَاجِ النُّبُوَّةِ فَتَکُونُ مَا شَاءَ اللهُ اَن تَکُونَ ثُمَّ یَرفَعُهَا اِذَا شَاءَ اللهُ اَن یَرفَعَهَا ثُمَّ تَکُونَ مُلکاً عَاضّاً فَیَکُونُ مَا شَاءَ اللهُ اَن یَکُونَ ثُمَّ یَرفَعُهَا اِذَا شَاءَ اَن یَرفَعَهَا ثُمَّ تَکُونُ مُلکاً جَبرِیَّةٌ فَتَکُونُ مَا شَاءَ اللهُ اَن تَکُونَ ثُمَّ یَرفَعُهَا اِذَا شَاءَ اَن یَرفَعَهَا ثُمَّ تَکُونُ خِلَافَةً عَلَی مِنهَاجِ النُّبُوَّةِ ثُمَّ سَکَتَ».

[11]. برای نمونه:

sakhbardawlatalislam.wordpress.com.

[12]. دابق، همه شماره‌ها.

[13]. مثلاً سایت:  www.tawhed.ws و www.alsunnah.info.

[14]. مثلاً در شبکه‌های اجتماعی مانند یوتیوب و فیس‏بوک.

[15]. سایت «المنبر الأعلامی الجهادی».

[16]. نهج البلاغه، سید رضی، تصحیح: صبحی صالح، نشر هجرت، قم، 1414ق، خطبه 144.

[17]. مسند احمد، ج 19، ص 318.

[18]. صحیح مسلم، ج 6، ص 2.

[19]. عیون اخبار الرضا(ع)، شیخ صدوق، نشر جهان، تهران، چاپ اول، 1378ق، ج 2، ص 66.

[20]. ذخایر العقبی، احمد بن عبدالله الطبری، مکتبة القدسی، القاهرة، 1356ق، ص136.

[21]. البته عباسیان هم برای دولت خود از این طرح استفاده کرده بودند.

[22]. سنن الترمزی، محمد بن عیسی الترمذی، تحقیق: عبدالرحمان محمد عثمان، دارالفکر، بیروت، 1403ق ج3، ص115.

[23]. رایت: پرچمی است که لشکر زیر آن جنگ می‌کنند و علامت گروه است؛ ولی لواء پرچمی است که نشانه فرماندهی است و امیر هر جا باشد، لواء همانجاست. (مجمع البحرین، فخرالدین طریحی، نشر مرتضوی، تهران، چاپ سوم، 1416ق، ج1، ص199.)

[24]. مسند احمد، ج 30، ص 355.

[25]. المستدرک علی الصحیحین، ابوعبدالله الحاکم النیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، 1411ق، ج4، ص464.

[26]. الملاحم و الفتن، سید بن طاووس، نشر صاحب الأمر، قم، چاپ اول، 1416ق، ص118.

[27]. مسند احمد، ج 28، ص 31.

[28]. صحیح مسلم، ج 8، ص 178.

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.