دانشمند شهید

سیری در زندگینامۀ مرحوم محمد بن مکی؛ معروف به «شهید اول»

غلامرضا گلی زواره

مقدمه: در سال ۷۳۴ق ستاره‌ای از افق جزّین[۱] طلوع کرد. این کودک «محمد» نامیده شد و لقب «شمس الدین» را برایش برگزیدند؛ وی از پدری ملقّب به «شیخ جمال الدین» یا «شرف الدین» و بانویی از خاندان علوی عراق، از آل مُعیّد پا به عرصۀ وجود نهاد. او اولین شخصیتی است که در میان علمای شیعه به شهید اول و به طور مطلق شهید خوانده می‌شود و از آنجا که در حرکتهای فکری و جنبشهای فرهنگی منطقه جبل عامل، طلایه دار و پیش‌قراول این نهضت بود، وی را «رائد» چنین قیامی نامیده‌اند.[۲]

شهید اول از همان دوران کودکی از هوش بالا،‌ استعداد سرشار و نبوغی فوق العاده برخوردار بود. به تدریج که مراحل رشد را سپری می‌کرد، با چنین توانایی ذهنی و فکری نسبت به فراگیری دانشهای متداول مقدماتی، علاقه و اهتمام نشان می‌داد، ضمن اینکه مایل بود این تلاش را با رشد اخلاقی و شکوفایی فضایل و مکارم در وجود خود، توأم سازد، علاوه بر این لیاقتهای ذاتی، پدری عالم و فاضل در تعلیم و تربیت وی نهایت جدّیت و کوشش را به کار گرفت و شهید در همان ایام کودکی و نوجوانی مبانی مقدماتی ادبیات و برخی معارف نقل را از والد دانشمند خود آموخت.[۳]

هجرت به سوی حلّه

شهید اوّل در سال ۷۵۰ ق و در حالی که شانزده بهار را در جزّین سپری کرده بود، عازم عراق گردید و در شهر حلّه اقامت گزید.

حلّه از زمان شکل‌گیری، منطقه‌ای شیعه‌نشین به شمار می‌آمد و همچنان در این مسیر پایدار و استوار باقی ماند و در ترویج و نشر علوم و معارف اهل بیت( مقامی ارجمند به دست آورد و کاروانی از علما و فقهای فرزانه را در دامن خود تربیت کرد؛ آل طاووس،‌ خاندان محقق حلّی، آل سعید و علامه حلّی و دیگر مشاهیر که در این مقال مجال معرفی آنها نمی‌باشد، از این دیار برخاسته‌اند.[۴]

برخی استادان و مشایخ اجازه

شهید اول در حلّه پای درس شخصیتهای بزرگی نشست که برخی از آنها عبارتند از:

۱. فخر المحققین، فرزند علامه حلّی (۶۸۳ ـ ۷۷۱ ق)؛

۲. سید عمید الدین عبد المطلب (۶۸۱ ـ ۷۵۴ ق)؛‌ معروف به عمیدی، فرزند خواهر علامه حلّی؛

۳. سید ضیاء الدین، برادر سید عمیدالدین که نزد علامه حلّی شاگردی کرد؛

۴. رضی الدین علی مزیدی (متوفی ۷۵۷ ق)؛

۵. شیخ علی بن طران مطارآبادی، ملقب به رضی الدین که در زمره فقها و علمایی است که استاد و شیخ اجازه شهید اول می‌باشد؛

۶. سید علاء الدین علی بن زهره حلبی (متوفی ۷۷۵ ق) از سادات حسینی که نسب وی به حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) می‌رسد.

سیاحت علمی و آموزشی

شهید اول بعد از تحصیل در حلّه عازم کربلا شد و به حوزه درس بزرگانی چون: سید عمید الدین اعرجی حائری (فرزند خواهر علامه حلّی) و سید عالم ‎الدین موسوی حائری راه یافت و به مقام علم و فقاهت رسید و از مشایخ مدرسه حائری شریف به دریافت اجازاتی نائل گردید و نیز در این مدت در کربلا با تدریس و صدور فتوا آوازه بلندی یافت، سپس راهی بغداد، مکه، مدینه، فلسطین،‌ شام و مصر گردید و در مراکز علوم دینی این نواحی از پرتو دانش و اندیشه علمای شیعه و سنی بهره‌مند گردید و اجازات مفصل فقهی و روایی دریافت کرد.[۵]

در بین این اساتید، بعد از فخر المحققین (فرزند علامه حلّی) شخصیتی که در تکوین علم و معرفت این شهید نقش مؤثری ایفا کرد،‌ قطب الدین رازی (متوفی ۷۶۶ ق) می‌باشد. وی از نسل شیخ صدوق و در زمره اساتید برجسته شهید اول بوده که آن شهید درباره‌اش می‌گوید: «او دریایی است بی‌انتها، از شهر ورامین و از شاگردان علامه حلّی است.»[6]

شهید علاوه بر استادانی از فقها و محدثان شیعه، از محضر علمای اهل سنت نیز استفاده کرد، او در اجازه مفصلی که برای «ابن خازن» نوشته است،‌ می‌گوید: «من مصنفات و مرویات اهل سنّت را از چهل عالم و استاد اهل سنت روایت کرده‌ام، اساتیدی که آنان را در مکه، مدینه،‌ دار السلام،‌ بغداد، مصر، دمشق، بیت المقدس و الخلیل،‌ به دیدارشان نایل گردیده بودم.»

شیخ شرف الدین محمد بن بکتاش تستری که استاد و مدرس نظامیه بغداد بود، ‌اجازه روایت دو کتاب «صحیح بخاری» و «صحیح مسلم» را به شهید اول داد. شیخ محمد بن یوسف شافعی نیز در بغداد و به سال ۷۵۸ ق به شهید اول اجازه روایت داد. شیخ شمس الدین ابو عبد الرحمن محمد که در مدرسه مستنصریه بغداد حوزه درسی داشت،‌ به شهید اول اجازه روایت داد. مؤلف «روضات الجنات» به نقل از فرزند علامه حلی، می‌گوید: «طرق روایی شهید اول به امام جعفر صادق(ع) می‌رسد، متجاوز از صد طریق است و می‌افزاید: خداوند متعال را سپاس می‌گوید که تمام این راهها به راهی که من روایت کرده‌ام، متصل می‌گردد.»[7]

شهید اول در مدت کوتاهی در تمامی علوم و معارف اسلامی به ویژه در فقه و اصول تبحّر پیدا کرد و در ردیف علمای بزرگ شیعه قرار گرفت. فقهای معاصر و بعد از او، نه تنها محصولات فکری و علمی وی را مورد توجه قرار دادند؛ بلکه آنها را جزء متون آموزشی و درسی خود کردند.

مکتب علمی و فقهی

شهید اول بعد از مسافرتهای پربار و صعود به قلّه اجتهاد در سال ۷۶۰ ق به وطن خود مراجعت کرد و در زادگاه خود (جزّین) اقامت گزید و در اولین قدم در این آبادی، مدرسه‌ای تأسیس کرد که از دیگر مدارس جبل عامل پیشرفته‌تر و در تدریس فقه و اصول پیشگام بود و تحوّلی را که از زمان علامه حلّی در سرزمین عراق به وقوع پیوست، به جبل عامل منتقل کرد.

شهید اول رفته رفته خود به ابتکارات و خلاقیتهایی دست زد و در گام نخست، حوزه این مدرسه را تا شام (سوریه، لبنان،‌ فلسطین و اردن)‌ گسترش داد و مدارس متعددی در این منطقه تأسیس کرد. این مدارس، کانونهای مهمی برای نشر تشیع و فراگیری علوم و معارف اهل بیت( و تربیت عده‌ای عالم و مجتهد گردید. آن شهید والامقام در تدریس و ارائه شیوه‌های آموزشی توفیقهای زیادی به دست آورد و حوزه درسی وی از رونق و شهرت ویژه‌ای برخوردار گردید.[۸]

او علاوه بر فعالیتهای آموزشی و فرهنگی،‌ به مشکلات مردم رسیدگی می‌کرد و پرسشها و شبهات مطرح را با نوعی فروتنی پاسخ می‌گفت. خانه‌اش پناهی امن برای عموم مردم، به خصوص شیعیان بود که در هنگام گرفتاریهای گوناگون، به سوی آن می‌شتافتند و هنگام دیدار و ملاقات با آن عالم ربّانی احساس آرامش می‌نمودند و قوت قلب پیدا می‌کردند، از این رو شهید اول لقب ملجأ شیعه را به خود گرفت و بدان مشهور گردید.[۹]

تلاشهای آموزشی و تربیتی

شهید اول جنبش علمی مستقلی بنیاد نهاد که همان پروردن فقیهان و دانش آموختگان مدرسه جزّین است. این نخستین بار بود که جبل عامل در درازای تاریخ پرفراز و نشیب خود آماده کاری مهم و اثر بزرگ می‌شد؛‌ چرا که جویندگان دانش از دور و نزدیک به جزّین می‌آمدند تا از پرتو انوار و فیوضات دانشوری جامع معقول و منقول و دارای ابتکارهای فراوان در ارائه متون آموزشی، برخوردار گردند.

شیح حرّ عاملی) در «امل الآمل» اطلاعات فراگیری در این باره ارائه نمی‌دهد؛ اما او تا حدودی خود را ملزم کرده است که ذیل معرفی برخی علما بنویسد: «من تلامیذه شهید» و «یروی عن الشهید». این عبارات می‌توانند حقایقی را درباره کارنامه علمی و فرهنگی شهید اول (تا حدودی) روشن کند.

دکتر کامل مصطفی شیبی می‌نویسد: «دامنه فرهنگ شهید اول به حدی وسیع بود که در دمشق حلقه درس داشت و حتی مرجع مذاهب پنجگانه فقهی گردید و همین ویژگی، حسادت فقهای رقیب را برانگیخت،‌ رشته‌هایی که شهید اول مورد تحقیق قرار داد، بسیار متنوع بود و حتی شامل علم سحر نیز می‌گردید، به دلیل همین توانایی موفق گردید جادوی کسی را که در جبل عامل مدعی پیامبری بود،‌ باطل کند.»[10]

برخی شاگردان

علاوه بر فرزندان فاضل و همسر دانشور شیخ شهید که از محضر وی استفاده کرده‌اند، علمای ذیل از حوزه درسی این فقیه فرزانه استفاده کرده و اجازاتی دریافت نموده‌اند:

۱. ابن فهد حلّی (۷۵۷ ـ ۸۴۱ ق)؛

۲. ابن خازن حائری (متوفی ۸۲۰ ق)؛

۳. فاضل مقداد (متوفی ۸۲۶ ق)؛

۴. سید بدر الدین حسن بن ایّوب، مشهور به ابن نجم الدین اعرجی حسینی، جدّ سید بدر الدین حسن بن جعفر اعرجی و استاد شهید ثانی؛

۵. شیخ شمس الدین محمد بن عبد العالی کرکی عاملی؛

۶. شیخ شمس الدین محمد بن نجده معروف به بن نجد؛

۷. شیخ عز الدین حسن بن سلیمان بن محمد بن خالد حلّی.

بدیهی است شهید اول در نقاط گوناگون شامات شاگردان فاضل و دانشمند زیادی تربیت کرده و یا به آنها اجازه داده است؛ ولی ما در این نوشتار تنها برخی از تربیت‌ یافتگان مکتب او که مورد توجه شیخ شهید بوده‌اند، اشاره کردیم، محقق معاصر «محمدرضا شمس الدین» که خود از احفاد شهید اول است، موفق گردیده نام متجاوز از سی نفر از شاگردان شیخ را بیاورد.[۱۱]

نگاشته‌های با ارزش

شهید اول با وجود عمر کوتاه و دشواریهای گوناگون که با آنها مواجه بود، موفق گردید قلم به دست گیرد و آثار ارزنده‌ای از علوم  و معارف اسلامی را با نثری استوار و دانشی وسیع و گوناگون به رشته نگارش در آورد که خود بهترین سند و گواه بر عظمت روح و جایگاه عالی وی در میان دانشمندان شیعه می‌باشد. در ذیل به آثار این عالم شهید، اشاره می‌شود.

۱. المقاله التکلیفیه؛

۲. المسائل الاربعینیه؛

۳. العقیده؛

۴. الاعتقادیه؛

۵. الباقیات الصالحات؛

۶. اربعون حدیثا؛

۷. اللمعه الدمشقیه؛

۸. الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه؛

۹. الالفیه؛

بر کرانه کمالات

تحقیق،‌ دقت نظر و بررسیهای عمیق و دقیق او در فروع فقهی و مسائل گوناگون آن،‌ یافته‌های ایشان را در این عرصه ممتاز نموده است،‌ به گونه‌ای که برخی آثارش از بدو تألیف تاکنون همواره محور مباحثه، مناظره، تدریس، شرح و حاشیه علما و استفاده طلّاب فاضل بوده است؛ اما به موازات درنوردیدن مدارج علمی،‌ به تزکیه درون و پالایش دل و ذهن از طریق عبادات خالصانه، ذکر و دعا،‌ تهجد و شب‌زنده‌داری،‌ مشغول بود و در پرتو این حالات معنوی و ملکوتی روح و اراده و عزم خویش را برای انجام کارهای مهم تقویت می‌کرد و لطف و عنایات الهی را شامل خویش می‌ساخت.

آن بزرگوار ضمیری پاک و مصفا؛ اما بدنی لاغر و قامتی کوتاه داشت، آن طراوت روحی که در پرتو ارتباط با عالم قدس و دنیای عرشیان به دست آورده بود، شجاعت فوق العاده‌ای را برای ایشان به ارمغان آورده بود. با درنگی در عمر کوتاه، سیاحتهای متوالی و تألیفات متقن وی در علوم اسلامی و تبحرش در فنون گوناگون، ادبیات و حتی علوم غریبه این واقعیت به دست می‌آید که جز توفیقهای ربانی و تأییدات الهی،‌ چنین تواناییهایی در شرایط و امکانات عادی امکان‌پذیر نبوده است.[۱۲]

از این رو «علامه امینی» می‌گوید: «شهید اول از شخصیتهای نادری است که خداوند برای رشد و ترقی و تعالی بندگانش پدید آورده است و هر چه درباره او گفته شود، باز حقش به جای آورده نمی‌شود و ستایشها و توصیفها به گرد مقام و مرتبه‌اش نمی‌رسد.»[13]

خود شهید اول می‌گوید: «هنگام نگارش کتاب لمعه، واهمه داشتم که فردی از متعصبان وارد شود و با هیاهوهای خود مشکلاتی برایم به وجود آورد؛ اما از لحظه‌ای که شروع به تصنیف آن کردم، تا زمانی که این اثر را به انجام رسانیدم، هیچ یک از آنان بر من وارد نگردید و این از الطاف غیبی الهی بود.»[14]

فرزانه فروزنده آفاق

شهید اول همواره مورد ستایش و تمجید علما و بزرگان مکتب تشیّع بوده و در وصف او و برشمردن کمالات و صفات ویژۀ اخلاقی او، سخنان زیادی از علما و بزرگان دین نقل شده است؛ در اینجا به چند مورد از آنها اشاره می شود:

۱. فخر المحققین،‌ فرزند علامه حلّی، گفته است:‌ »من از شاگردم محمد بن مکی، بیش از آنچه او از من بهره برده است،‌ استفاده کرده‌ام.»[15]

۲. شهید ثانی که کتاب لمعه شهید اول را شرح کرده است، در مقدمه آن،‌ صاحب لمعه را چنین معرفی کرده است:‌ «شیخ بزرگوار، امام محقق عالی قدر، فرزانه و مدقّق، جمع کننده بین منقبت علم و سعادت و مرتبه عمل و شهادت امام سعید، ابو عبد الله شهید محمد بن مکی اعلی الله درجته کما شرف خاتمته.»[16]

۳. شیخ حُرّ عاملی نوشته است: «شیخ شمس الدین ابو عبد الله محمد بن مکی عاملی جزینی، دانشمندی با مهارت،‌ فقیه محدث مدقق ثقه، دریادل کامل و جامع فنون عقلی و نقلی، زاهد عابد پرهیزگار، شاعر ادیب نویسنده یگانه دوران که در زمان خود بی‌نظیر بود.»[17]

۴. شیخ یوسف بحرانی درباره این عالم عامل گفته است: «دانش و فضل او فراتر از آن است که ما آن را بیان کنیم و سرشارتر از آن است که ناشناخته بماند، او عالمی توانا و چیره‌دست بود، فقیهی دریا آسا، با همت و صاحب‌نظر در علوم نظری و روایی، وارسته‌ای پارسا و اهل عبادت و بندگی خداوند که در اعصار گوناگون کم‌تر فردی را می‌توان نظیر او یافت.»[18]

۵. میرزا حسین نوری شیخ شهید را این گونه ستوده است: «تاج شریعت، باعث افتخار شیعیان، خورشید دیانت و مذهب، شهید اول به باور جمعی از اساتید فن، دانشمندترین فقیه است،‌ او ضمن اینکه در رشته‌های گوناگون علمی و ادبی جامعیت داشت،‌ به فضایل و مکارم آراسته و دارای روحی پاک و اراده‌ای نیرومند بود.»[19]

۶. مرحوم حاج شیخ عباس قمی می‌گوید: «استاد فقهای انام، زعیم شیعیان، قله تحقیق، محقق حقایق اولین و آخرین، شیخ طایفه، کسی که به سوی کمالات عروج کرد، مدارج علمی را پیمود و سرانجام رتبه شهادت را به خود اختصاص داد،‌ افقه فقها نزد جماعتی از استادان، جامع فنون عقلی و نقلی و حاوی صنوف فضایل و کمالات….»[20]

۷. علامه امینی در معرفی او نوشته است: «شیخ محمد بن مکی که در اصطلاح علمای ما به طور مطلق شهید خوانده می‌شود، نخستین شخصیتی است که در میان شیعیان بدین لقب نامیده شده است، او پناهگاه جهان تشیع و پرچمدار شریعت بود و هنوز نظرات فقهی وی سرچشمه آرای فقهی علمای ما است و کتابها و تألیفات او مرجع فقیهان ما، آرای علمی او کانون استناد آرایشان، آوازه‌اش در عرصه فقه و اصول و سهم بزرگش در پیشرفت علوم، روشن‌تر از آن است که نیازی به توضیح و بیان داشته باشد و ستایش ایشان به مدح خورشید می‌ماند که خود مایه ستودن و اصل آن است.»[21]

طرح نظریۀ فقهی ـ سیاسی «ولایت فقیه»

از دستاوردهای با ارزش شهید اوّل در بروز ساختن مبانی فکری تشیع با صبغه‌ای از اندیشه سیاسی بود که بعدها به صورت ویژگی تفکیک‌ناپذیر فقه شیعه درآمد. امتیاز طرح نظریه فقهی ـ‌ سیاسی «ولایت فقیه» از میان تمامی مکاتب و مذاهب فقهی اسلام به وی بازمی‌گردد. زمانی نزدیک به سه قرن بعد از پایان گرفتن عهد امامت و بی‌رمق گردیدن مذاهب دیگر در پی برافتادن دستگاه خلافت بنی عباس توسط مغولان، ابن مکّی در پی طرح مقدمات نظریه‌ای بود که بعدها در عصر صفویه توسط معتقدان به نظریه‌های فقهی وی، پرداخته شد و در حدّ شایان توجهی تکوین پیدا کرد،[۲۲]

او کتاب «ذکری الشیعه» که در ۷۸۴ق نگارش آن را آغاز کرد، اشاره‌ای به موضوع ولایت فقیه داشت؛ اما متأسفانه موفق نگردید این اثر را به جاهایی برساند که انتظار می‌رفت موضوع مزبور را طی آنها تشریح کند و روشن نماید؛ اما در کتاب معروفش «اللمعه الدمشقیه» که در ۷۸۲ ق نوشته است، مجموعه بزرگی از فتواهایی دیده می‌شود که صدور آنها جز بر بنیاد ولایت فقیه امکان ندارد، این فتواها را می‌توان از این بابها به دست آورد: باب زکات، خمس، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، قضا، حجر، نکاح و حدود.

اینکه شهید اول تأکید می‌نماید خمس به نایب عام امام؛ یعنی فقیه جامع الشرایط تعلق می‌گیرد، شاید نخستین بار بود که در فقه شیعه چنین عبارتی مطرح می‌گردید و سپس در فرهنگ تشیع مطرح شده است.[۲۳]

آن شهید در عرصه عمل و کارنامه سیاسی نیز چنین هدفی را تعقیب می‌کرد و برای اولین بار دعوی نیابت عامه از جانب حضرت مهدی(ع) را مطرح کرد و خاطرنشان ساخت که بدون حور شخص وی نمی‌توان نماز جمعه برپا داشت و جمع‌آوری خمس و زکات را وظیفه نایب امام دانست و بدین‌گونه به صورت زعیم واقعی شیعیان درآمد.

ابن مکی برای عملی ساختن این برنامه لازم دید در شهرهای مجاور نواحی کوهستانی و دور از چشم حکومت وقت، از جانب خود کارگزارانی برای مناطقی چون طرابلس و غیره تعیین کند،‌ بدین گونه آن شهید مفهوم جدیدی از حکومت شرعی را توسط فقیهی بلند مرتبه بنیاد نهاد که با مفهوم خلافت که حکمرانی سلسله ممالیک بر آن قرار گرفته بود،‌ کاملاً مغایر بود.

حرکتی که شهید اول در جزین آغاز کرد، به سرعت رشد یافت و فقیهانی که در مکتب وی تربیت شده بودند، نشر افکار او را بر عهده گرفتند. این شاگردان، به عنوان نمایندگان او در نقاط گوناگون تکاپوی فکری، سیاسی و فرهنگی داشتند. اینکه یکی از مریدان و یارانش در طرابلس دستگیر و گردن زده شد، نشان می‌دهد که دامنه تلاشهای مبارزاتی و سیاسی شهید اول تا این قلمرو گسترش داشته است و نیز این هشدار به وی داده شد که با تمام طرفداران منش او، همین گونه رفتار خواهد شد، رویداد مزبور حکایت از آن دارد که دولت ممالیک از رشد این حرکت به شدت احساس خطر می‌نموده است.[۲۴]

بنا به اظهارات محقق لبنانی، «شیخ جعفر مهاجر»، نهضت شهید اول حتی از مرز مبارزات سیاسی عبور کرده و به قیام مسلحانه علیه ممالیک رسیده بود. وی به محلی با عنوان قبرستان شهیدان اشاره دارد که در جانب راست جاده منتهی به «نبهلیه» در روستای «نبطی فوما» قرار گرفته است. مهاج می‌افزاید: بر فراز یک بلندی، جایی که خانه‌های این آبادی آغاز می‌گردد، بنای جالبی قرار دارد که روی آن گنبدی دیده می‌شود، این بنا را اهالی، مقام محمد شهید می‌دانند و عقیده دارند اینجا مزار شهدایی از یاران شهید اول است که با دشمنان جنگیده‌اند و به دست خصم کشته شده‌اند.[۲۵]

از عواملی که نشان می‌دهد شهید اول دارای شخصیتی مذهبی توأم با سیاست بوده این است که علیرغم زندگی در فضای اختناق ناشی از حکومتهای جائر، از طرح مسائل فقهی حکومت و دولت اسلامی دست برنداشت. وی در «لمعه دمشقیه» به جواز اقامه حدود و قضا و حکومت در بین مردم عصر غیبت توسط فقهای واجد شرایط، فتوا داد و بر مردم واجب کرد که برای عملی شدن چنین احکامی، فقهای جامع فضل و فضیلت را مرجع و رهبر خود قرار دهند، نه حاکمان ستمگر و جفاکار را.[۲۶]

شهید اول می‌گوید: «قضاوت بر امام یا نائب او واجب است و در زمان غیبت، فقیه جامع الشرایط، امر قضاوت را عهده‌دار می‌گردد.» شهید ثانی در شرح این عبارت می‌نویسد: «اگر مفتی این شرایط را دارا باشد، بر مردم واجب است که رأی او را پذیرفته و فتوای او را بر خود لازم و واجب شمرند؛ چون او منصوب از طرف امام بر عموم مردم است.»[27]

مراقبت از دین و فرهنگ مردم

شهید اول به موازات حرکتهای سیاسی، مراقب فرهنگ مردم نیز بود و به تصحیح آن همت می‌گماشت و در مصون‌سازی اهالی جبل عامل و نقاط مجاور از عقاید فرقه‌های انحرافی و باطل می‌کوشید و در ضمن برخی طوایف شیعی را برای قیامی مسلحانه با خود همراه می‌ساخت و در ساماندهی تشکلهای شیعی برای این منظور جدیت داشت و اجازه نمی‌داد آنان راه افراط را بپیمایند.

شیخ محمد مالوشی شاگرد شهید اول و از علمای کُرد شیعه بود که غالی‌گری درباره ائمه( را رواج می‌داد. شهید اول احساس کرد این شاگردش از سیر اصلی تعالیم تشیع طغیان کرده و راه انحراف و بدعت را پیش گرفته است و این روند خطری جدّی است که ضمن آسیب واردساختن به جامعه شیعی موجب ایجاد تفرقه بین آنان و اهل تسنّن می‌گردد، پس چون از طریق گفتگو، نصیحت و اخطار متوالی موفق نشد او را از این انحراف و اعوجاج باز دارد، پس حکم به تکفیر او داد؛ اما شیخ مالوشی که در علوم غریبه ید طولایی داشت، حامیان فراوانی از شیعیان تندرو و افراطی به گرد خود فراهم آورد و سپاهی در جبل عامل از پیروان خود که در افکار باطل خویش اصرار می‌ورزیدند،‌ تدارک دید، حامیان شهید اول به کمک برخی کارگزاران محلی با قوای مالوشی در حوالی نبطیه وارد نبردی سخت شدند، در این ماجرا شیخ مالوشی که فرماندهی نیروهای خویش را عهده‌دار بود، به هلاکت رسید؛ اما متأسفانه بعد از قتل وی هوادارانش از عقاید انحرافی او دست برنداشتند و «شیخ تقی الدین جبلی خیامی» راه پرآفت او را پی گرفت و بعد از مرگ وی «شیخ یوسف بن یحیی» رهبر فرقه منحط مالوشیه گشت، این دو نفر ضمن اینکه قیام مسلحانه شهید اول را دچار شکست کردند و اجازه ندادند او در تأسیس دولت شیعی جبل عامل موفق بماند،‌ با فتنه‌انگیزی و نشر اکاذیب، زمینه شهادت آن عامل عامل را به وجود آوردند.[۲۸]

ارتباطی با برکت

شهید اول در دوران زعامت خود بر شیعیان، با برخی از امیران و حاکمان وقت ارتباط برقرار می کرد تا بهتر بتواند امورات جامعۀ اسلامی را به انجام رساند؛ از امیران مرتبط با شهید اول، خواجه علی مؤید (۷۶۶ ـ ۷۸۸ ق) بود که از دوران امارت خواجه وجیه الدین مسعود، از کارگزاران مهم دولت شیعی سربداران به شمار می‌رفت و امور کشوری و لشکری با مشورت وی به انجام می‌رسید و چون خود زمام امور را به دست گرفت، در مملکت داری از تدبیر و اقتدار ویژه‌ای استفاده کرد. اختلافها و تشنجهای سیاسی و اجتماعی را کاهش داد،‌ به امور مردم رسیدگی نمود و اقشار گوناگون را از خوان نعمت خویش برخوردار ساخت. وی شب‌هنگام در کوی و برزن راه می‌افتاد و به فقیران، یتیمان و زنان بی‌سرپرست رسیدگی می‌کرد و به آنان پول و طعام می‌داد، در دوران حکومت خود اهالی و نواحی تحت قلمروش در آرامش و امنیت به سر می‌بردند و روزگار آسوده‌ای را سپری می‌کردند، شیوه شایسته حکومت داری او باعث شد بیش از تمامی والیان سربدار حکومت نماید و مدت هیچده سال بر سریر قدرت سیاسی و اداری قرار گیرد.

وی در ایامی که شهید اول در عراق بود، با وی ارتباط برقرار کرد و برای ترویج تشیع از آن عالم بزرگوار دعوت کرد تا به خراسان بیاید و در گسترش مذهب تشیع در قلمرو سربداران، این دولت را یاری دهد. بدین منظور «شمس الدین محمد آوی» را با نامه‌ای و یک جلد کلام الله مجید نزد وی فرستاد، تا این دعوت را به انجام رساند؛ آوی از علمای مقرب دستگاه خواجه علی مؤید بود.[۲۹]

شهید اول از اجابت آن دعوت سرباز زد؛ زیرا در آن زمان زعامت شیعیان و رهبری حرکت سیاسی اجتماعی مهمی را در شامات عهده‌دار بود، جنبشی مهم را آغاز کرده بود که باید استمرار می‌یافت و به هدف مقدس خود می‌رسید، و لذا قادر نبود آن را رها کند.[۳۰] برخی منابع صرفاً از امتناع ورزیدن و عذرخواهی شهید سخن گفته‌اند و به دلیل آن اشاره نکرده‌اند.[۳۱] و پاره‌ای مصادر نوشته‌اند: روشن نیست چرا شهید اول این فراخوانی را بی‌جواب گذاشته است.

گرچه محمد بن مکی نتونست به خراسان و منطقه تحت نفوذ دولت شیعی سربداران برود؛ ولی کتاب «لمعه الدمشقیه» را به نگارش درآورد و برای آنان فرستاد تا راهنمای دولت و مردم باشد و براساس فتاوای فقهی آن عمل کنند.[۳۲]

یک سال بعد تهاجم «تیمور گورکانی» آشفتگیهایی را در خراسان به وجود آورد، اختلافات داخلی و خارجی نیز حکومت سربداران را تضعیف کرد، سیاستهای خشن خواجه علی مؤید علیه درویشان و صوفیان نیز باعث گردید آنان تیمور را برای تسخیر خراسان تحریک، راهنمایی و کمک کنند، به همین دلیل، خواجه علی مؤید، بر اساس مصالحی با تیمور هم‌پیمان گردید، نبرد تیمور با ممالیک که در مذهب خود افراط می‌ورزیدند و نیز گرایش این امیر ایلخانی به تشیع و فتح دمشق توسط وی با شعار انتقام امام حسین(ع) از نسل یزید، از مواردی بود که پیوستن آخرین امیر سربداری به تیمور را می‌تواند توجیه کند؛ اما وقتی خواجه علی مؤید تسلیم تیمور گردید، امیر گورکانی با تمام احترامی که برای او قائل بود، حکمرانی ایشان را مصادره کرد و در اختیار دشمنانش از جناح درویشان قرار داد و او با امیر تیمور گورکانی همراهی کرد تا آنکه در سال ۷۸۸ در نبردی در نواحی غربی کشور ایران کشته شد و بدین گونه طرح علی مؤید برای استقرار و گسترش اسلام فقاهتی مورد نظرش، مسکوت و ناکام ماند؛ ولی روند حوادث چنان بود که حدود دو قرن بعد همین طرح پیروزمندانه تحت هدایت علمای شیعه توسط دولت شیعی صفویه به کار بسته شد،‌ بدین ترتیب هم‌وطنان شهید اول و باورمندان به اندیشه‌های او، به ایران مهاجرت کردند تا در تحکیم بنیانهای تشیع به زمامداران دودمان صفویه یا ری برسانند.[۳۳]

شهادت

سرانجام شهید اوّل گرفتار نیرنگهای دولت ممالیک، برخی علمای تنگ‌نظر، متعصب و افراطی هم‌پیمان آنان گردید، بعد از آنکه یکی از شاگردانش به نام «محمد یالوشی» از دین خارج شد و ادعای پیامبر کرد و محمد بن مکی وی را سرکوب و به قتل رسانید، پیروان وی که خود را شاگردان و یاران قبلی ابن مکی بودند، فتنه‌گری و سخن‌چینی را در پیش گرفتند، نخست تقی الدین خیامی علیه وی ادعاهایی دروغ مطرح کرد. سپس یوسف بن یحیی کارش را ادامه داد.[۳۴] وی صورت جلسه‌ای حاوی مطالبی دروغ و آمیخته به اتهامات بی‌اساس علیه ابن مکی فراهم کرد و موضوع را در بیروت و صیدا و سپس در دمشق به داوری نهاد[۳۵]،‌ این پرونده‌سازی به امضای هفتاد تن از پیروان ظاهراً‌ مرتد ابن مکی و نیز امضای هزار نفر از عوام متعصب در مذهب خود رسید، در نتیجه محمد بن مکی را به جُرم ارتداد دستگیر و زندان کردند. بعد از یک سال حبس، قاضی برهان الدین شافعی به توبه‌اش فتوا داد؛ اما قاضی دیگری به نام «عباد بن جماعه» فتوای قتلش را صادر کرد و سرانجام در نهم جمادی الاول ۷۸۶ ق او را با شمشیر به شهادت رساندند، آنگاه پیکرش را به دار آویختند و جنازه‌اش را بعد از سنگسار نمودن، آتش زدند.

________________________________________

[۱]. جِزّین (با کسر اول و تشدید دوم) بر وزن سکّین، از توابع جبل عامل است.

[۲]. اعیان الشیعه، ج‏10، ص‏159؛ ریحانه الادب، مدرس تبریزی، خیام، تهران، ۱۳۷۴،‌ج ۳، ص‏276؛ ریاض العلما و حیاض الفضلا، میرزا عبد الله افندی، آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۸۴ ، ج‏6، ص‏194؛ اعلام الشیعه، جعفر مهاجر، دار المورخ العربی، بیروت، ج‏3، ص‏1420.

[۳]. مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران، مهدی فرهانی منفرد، امیر کبیر، تهران،۱۳۷۷ش، ص۶۹؛ دیدار با ابرار، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، ۱۳۷۴ش، ج‏17، ص‏24 ـ ۲۵.

[۴]. تاریخ شیعه،‌ محمد رضا مظفر، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ص‏161 ـ ۱۶۲.

[۵]. دائره‌ المعارف تشیع، نشر سعید محبّی، تهران، ۱۳۸۳، ج‏10، ص‏145.

[۶]. مستدرک الوسائل، محدث نوری، مؤسسه آل‏البیت%، قم، ۱۴۰۸ق، ج‏3، ص‏448.

[۷]. روضات الجنات، خوانساری، انتشارات اسماعیلیان، قم، ج‏7،‌ ص‏7.

[۸]. اعلام الشیعه، ج‏3، ص‏1420 ـ ۱۴۲۱، حیاه الامام الشهید الاول، محمد رضا شمس الدین، المطبعه الغری، نجف، ۱۹۵۷م، ص‏66 ـ ۶۸.

[۹]. دیدار با ابرار،‌ ج‏17، ص‏48 ـ ۴۹.

[۱۰]. تشیع و تصوف، کامل مصطفی شیبی، ترجمه علیرضا زکاوتی قراگزلو، امیر کبیر، تهران، ص‏147 ـ ۱۴۸.

[۱۱]. حیات الامام شهید الاول، ص‏56.

[۱۲]. ریحانه الادب، ج‏3، ص‏277.

[۱۳]. شهیدان راه فضیلت، علامه عبدالحسین امینی، ترجمه: ح.ف، نشر روزبه، تهران، ۱۳۶۲ش، ص‏158.

[۱۴]. اللمعۀ الدمشقیۀ، محمد بن مکی (شهید اول)، به کوشش سید محمد کلانتر، مطبعۀ الآداب، نجف اشرف، ۱۳۸۶ق، ج‏1، ص‏24.

[۱۵]. حیاه‌ الامام شهید الاول، ص‏38.

[۱۶]. اعیان الشیعه، ج‏10، ص‏59.

[۱۷]. امل الآمل، شیخ حرّ عاملی، به کوشش سید احمد حسینی اشکوری، مکتبۀ الاندلس، بغداد، ج‏1، ص‏181.

[۱۸]. لؤلؤ البحرین، شیخ یوسف بحرانی، مؤسسه آل‏البیت(، قم، ص‏146 ـ ۱۴۷.

[۱۹]. مستدرک الوسائل، ج‏3، ص‏437.

[۲۰]. فواید الرضویه، شیخ طوسی، کتابخانه مرکزی، تهران، ۱۳۲۷ش، ج‏2، ص‏989؛ مستدرک الوسائل، ج‏6، ص‏87؛ الکنی و الالقاب، ج‏2، ص‏377.

[۲۱]. شهیدان راه فضیلت، ص‏155 ـ ۱۵۶.

[۲۲]. مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران، ص‏71.

[۲۳]. همان، ص‏72؛ الهجره العاملیه، ص‏61 ـ ۶۶؛ امل الآمل، ج‏1، ص‏181.

[۲۴]. صیح الاعشی فی صناعه الانشاء، احمد بن قلفشندی، قاهره، بی‌تا، ج‏5، ص‏266؛ شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، ابن عمار حنبلی، مکتبۀ التجاری، بیروت، بی‏تا، ج‏6، ص‏294؛ بحارالانوار، ج‏107، ص‏184؛ لؤلؤ البحرین، ص‏146، الهجره العاملیه، ص‏70 ـ ۷۲.

[۲۵]. صبح الاعشی، ج‏13، ص‏13 ـ ۱۵.

[۲۶]. اللمعه الدمشقیه، ج‏2، ص‏417.

[۲۷]. الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، شهید ثانی، طبع سنگی، تهران، ۱۲۷۱ش، ص‏94 ـ ۹۵.

[۲۸]. اعلام الشیعه، ج‏3، ص‏1420؛ دائره المعارف تشیع، ج‏10، ص‏146.

[۲۹]. تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری، عباس اقبال آشتیانی، نشر نگاه، تهران، ۱۳۸۷ش، ص‏476 ـ ۴۷۷؛ قیام شیعی سربداران، یعقوب آژند، گسترده، تهران، ۱۳۶۳، ص‏194.

[۳۰]. مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران، ص‏76.

[۳۱]. مفاخر الاسلام، علی دوانی، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۶۴ش، ج‏4، ص‏340.

[۳۲]. امل الآمل، ج‏2، ص‏183.

[۳۳]. مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران، ص‏76؛ قیام شیعی سربداران، ص‏201؛ تاریخ مغول و اوایل ایّام تیموری، ص‏477؛ الروضه البهیه، ص‏23 ـ ۲۴؛ اعیان الشیعه، ج‏10، ص‏60؛ روضات الجنات، ج‏7، ص‏11.

[۳۴]. اعیان الشیعه، ج‏10، ص‏60؛ بحار الانوار، ج‏107، ص‏185؛ قصص العلما، میرزا محمد تنکابنی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۴ش، ص‏340؛ لؤلؤ البحرین، ص‏98.

[۳۵]. امل الآمل، حر عاملی، ج‏1، ص‏183؛ ریاض العلماء، ج‏5، ص‏307.

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.