سيرة اجتماعي حضرت زهرا(س)؛ «آیین همسرداري فاطمه(س)»

عبد الله علوي

اشاره: سبك زندگي حضرت فاطمه زهرا(س) يكي از بارزترين مصاديق سبك زندگي ديني مي‌باشد كه بر گرفته از مضامين بلند قرآني و آموزه‌هاي نبوي(ص) است؛ در شمارة گذشته با مروري بر برخي ويژگيهاي شخصیتی بانوي دو عالم، به سبك زندگي اجتماعی آن حضرت پرداختيم و در بخش اول اين مقاله که تحت عنوان «رفتار با پدر» بود به برخي مباحث همچون: غمخوار پدر در سالهاي حزن، تكريم رسول گرامي(ص)، بي‌تابي در فقدان ولايت، همسنگری با پدر، حمایت و پرستاری از پدر و... اشاره گرديد؛ اكنون در ادامة موضوع سیرة اجتماعی حضرت زهرا(س)، آیین همسر داری آن حضرت ارائه مي‌شود:

همسرداري حضرت زهرا(س)

ازدواج راه زندگي ارزشمند و هماهنگ با طبيعت و منطبق با نيازهاي بشري است، كه ماية تكامل، ديگر دوستي، ايثار، از خودگذشتگي و در يك سخن، سكّوي پرواز معنوي است؛ خداي متعال مي‌فرمايد: ]وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً[؛[1]‏ «ازنشانه‌هاي او آن است كه براي شما از جنس خودتان همسري بيافريد تا در كنار او آرامش يابيد، و ميان شما دوستي و رحمت قرار داد.»

پاسخ كوتاه و گوياي امام علي(ع) به پيامبر(ص) در فرداي عروسي، تفسيري عيني و رفتاري از آية بالاست؛ وقتي حضرت پرسيدند: زهرا(س) را چگونه يافتي؟ عرض كرد: «نِعْمَ الْعَوْنَ عَلَي طَاعَةِ الله؛ [فاطمه] چه خوب ياوري است بر اطاعت الهي.» و هنگامي كه همين پرسش را از حضرت فاطمه(س) كرد،‌ وي پاسخ داد: «خَيْرُ بَعْلٍ؛ بهترين شوهر است.» سپس پيامبر خدا(ص) مفصّل دعايشان كرد.[2]

حال در اینجا به نمونه‏هایی از آیین و آداب همسرداری بانوی دو عالم اشاره می‏کنیم:

1. پرهیز از خواسته‏های مادی

در زندگی مشترک، توجه به ظرایف روانشناختی که مربوط به روحیة مردانه یا زنانه است، در رأس مهم‏ترین عوامل مؤثر در استحکام خانواده قرار دارد؛ بدین معنا که اگر تقاضایی از سوی زنی در برابر همسرش مطرح شود و شوهر قادر به پاسخ نباشد، نوعی احساس سرشکستگی در او ایجاد می‏کند. حضرت زهرا(س) به این نکته در زندگی مشترک توجه می‏کرد و هیچ‏گاه خواسته‏های مادی را مطرح نمی‏کرد.

لباس، زينت، اثاث خانه، مسكن وسيع، تفريحات، سفر و امثال آن، خواسته‌هايي است كه معمولاً هر زني به خود اجازه مي‌دهد در اين باره با همسرش صحبت كند و درخواست نمايد! اما حضرت زهرا(س) هرگز براي اين امور همسرش را به زحمت نينداخت.

آن حضرت پس از آنکه دو روز در خانة خود غذای کافی برای همسر و فرزندان نداشت، در مقابل سؤال حضرت علی(ع) که فرمود: فاطمه جان! چرا به من اطلاع ندادی تا به دنبال تهیه غذا بروم؟ می‏فرماید: «ِإِنِّي‏ لَأَسْتَحْيِي‏ مِنْ‏ إِلَهِي‏ أَنْ‏ تُكَلِّفَ‏ نَفْسَكَ‏ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَيْه؛[3]‏ من از خدای خود شرم دارم که خود را به چیزی تکلیف کنی که قادر بر آن نباشی.»

این روایت به یکی از آداب همسرداری که پایین بودن سطح توقعات باشد، اشاره می‏کند.

2. ايثار در همسرداري

شالودة هیچ خانواده‏ای بدون گذشت و ایثار استوار نمی‏ماند؛ خانه‏ای که تمام افراد آن در اندیشة منافع شخصی خود باشند، مهر و صمیمیت و استحکام نخواهد داشت. در روایتی که ذکر شد، این نکته به خوبی دیده می‏شود که آن حضرت(س) در اوج ایثار و فداکاری به زندگی مشترک می‏نگرد.

آن حضرت در روایتی به مسئله ایثار و فداکاری در زندگی مشترک توجه داشت و می‏فرمود: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) نَهَانِي أَنْ أَسْأَلَكَ شَيْئاً فَقَالَ لَا تَسْأَلِينَ‏ ابْنَ عَمِّكِ شَيْئا؛[4] رسول خدا مرا نهی می‏کرد که از تو (امام علی(ع)) چیزی بخواهم و می‏گفت: از پسر عمویت چیزی مخواه.»

3. تقسيم كار

برنامه‌ريزی، مديريّت درست و دقيق و منطبق با واقعيتها، در نشاط، شادابي و حفظ كيان خانواده نقش سازنده‌اي دارد. ادارة خانه گرچه در نگاه اول كار ساده‌اي است؛ ولي ظرافتها و پيچيدگي‏هايي دارد كه بي‌ترديد توجه به آنها، آرامش رواني خانواده را در پي‏دارد،‌ و عدم رعايت آن،‌ باعث مي‌شود نهايتاً يكي از دو ركن خانه (زن و شوهر) از پاي درآيند.

از جلوه‌هاي جالب همسرداري حضرت زهرا(س) تقسيم درست وظايف در زندگاني مشترك بود.

مدت زيادي از ازدواجشان نگذشته بود كه به محضر پيامبر(ص) شرفياب شدند و در مورد كارهاي خانه از حضرت تقاضاي دستور العمل كردند. حضرت نيز كارهاي داخل خانه را به عهدة‌ فاطمه(س) گذاشت و كار بيرون را بر عهده علي(ع).

پس از آن تقسيم كار بود كه حضرت زهرا(س) بارها اظهار خشنودي مي‌كرد و مي‌فرمود: «فَلَا يَعْلَمُ‏ مَا دَاخَلَنِي‏ مِنَ‏ السُّرُورِ إِلَّا اللَّهُ بِإِكْفَائِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ تَحَمُّلَ رِقَابِ الرِّجَالِ؛[5] هیچ کس جزخدا نمي‌داند که چقدر خوشحال شدم از اينكه پدرم مرا از مراوده مردان را نجات داد!»

4. نگاه نشاط‌ آور

خداوند متعال جنس مرد را براي رفع مشكلات اجتماعي و فرو رفتن در گردباد بلا آفريده است؛ ولي ‏گاهی در اجتماع بار سنگينيِ بي‌مسئوليتي برخي افراد بر دوش دیگر مردان متعهّد مي‌افتد و گرفتاريشان را سنگين‌تر مي‌كند.

از درد سخن گفتن و از درد شنيدن

با مردمِ بي‌درد نداني كه چه درد است

دردمندي امير المؤمنين(ع) براي حفظ و شكوفايي نهال نوپاي اسلام از يك سو،‌ امواج سهمگين درياي نفاق و شقاق و نامرديها از سوي ديگر، مخاطرات ارتداد، دشمنان بيروني قريشي و قيصري،‌ مدعيان نبوت، رياست‌طلبان بي‌ديانت و... از هر طرف بر دل حضرت علي(ع) هجوم مي‌آورد. مشكلاتي كه يكي از آنها براي از پا درآوردن هر مردي كافي است.

ساحل نجات اقيانوس پرتلاطم غمهاي علي(ع)، حضرت زهرا(س) بود. او جايگاه حسّاس و بلند شوهرش را مي‌داند. از اين‏رو، كوشش وي ايجاد فضايي آرام، با صفا و با نشاط در درون خانه بود، لذا نه تنها سخني از سختيهاي خود نمي‌گفت (مبادا كه موجب پريشاني شوهر شود)؛ بلكه به گونه‌اي بود كه يك نگاه حضرت علي(ع) به او، غم عالَم را از دل وي مي‌زدود.

حضرت امير(ع) مي‌فرمايد: «فَوَ اللَّهِ‏ مَا أَغْضَبْتُهَا وَ لَا أَكْرَهْتُهَا عَلَى أَمْرٍ حَتَّى قَبَضَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ وَ لَا أَغْضَبَتْنِي وَ لَا عَصَتْ لِي أَمْراً وَ لَقَدْ كُنْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهَا فَتَنْكَشِفُ عَنِّي الْهُمُومُ وَ الْأَحْزَانُ؛[6] به خدا سوگند! من هرگز زهرا را به خشم نياوردم و او را به كاري مجبور نكردم تا از دنیا رحلت نمود و او نيز مرا آزرده و خشمگين نساخت و در هيچ امري قدمي برخلاف ميل باطني من برنداشت. و [روند زندگاني ما چنان بود كه] هر گاه به رخسارش نظاره مي‌كردم، تمام غصه‌هايم برطرف مي‌شد و دردهايم را فراموش مي‌كردم.»[7]

پيامبر خدا(ص) مي‌فرمايد: «مَا اسْتَفَادَ امْرُؤٌ مُسْلِمٌ‏ فَائِدَةً بَعْدَ الْإِسْلَامِ أَفْضَلَ مِنْ زَوْجَةٍ مُسْلِمَةٍ تَسُرُّهُ إِذَا نَظَرَ إِلَيْهَا وَ تُطِيعُهُ إِذَا أَمَرَهَا وَ تَحْفَظُهُ إِذَا غَابَ عَنْهَا فِي نَفْسِهَا وَ مَالِهِ؛[8] مرد مسلمان بعد از نعمت اسلام، بهره‌اي برتر از همسري مسلمان نبرده است كه وقتي به او مي‌نگرد، شاد می‏شود، و آنگاه كه به او دستوري مي‌دهد، اطاعت مي‌كند، و در غياب شوهر، خودنگهدار است در مورد خود و اموال شوهرش.»

امام صادق(ع) فرمود: «اَلاِمرَأَةُ الصَّالِحَةُ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ رَجُلٍ غَيْرِ صَالِحٍ وَ أَيُّمَا امْرَأَةٍ خَدَمَتْ زَوْجَهَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ أَغْلَقَ اللَّهُ عَنْهَا سَبْعَةَ أَبْوَابِ النَّارِ وَ فَتَحَ لَهَا ثَمَانِيَةَ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ تَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَتْ؛[9] زن شايسته از هزار مرد ناشايست بهتر است،‌ و هر زني كه هفت روز به شوهرش خدمت كند، خداوند درهاي هفتگانة آتش را به روي او مي‌بندد و هشت در بهشت را به روي او مي‌گشايد و او از هر دري كه بخواهد، وارد مي‌شود.»

5. عشق شديد حضرت فاطمه(س) به ولايت

عشق به ولایت و اطاعت‏پذیری از ولایت یکی از بارزترین مصادیق زندگی حضرت زهرا(س) است که هر جا سخن از آن بانوی بزرگوار می‏آید، موضوع دفاع از ولایت نیز به دنبال می‏آید.

روزی که حضرت امير(ع) را براي بيعت به اجبار به مسجد بردند، سرور زنان جهان در پي او آمد و كنار مرقد مطهر رسول خدا(ص) قرار گرفت و فرمود: «خَلُّوا عَنِ‏ ابْنِ‏ عَمِّي‏ فَوَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ لَئِنْ لَمْ تُخَلُّوا عَنْهُ لَأَنْشُرَنَّ شَعْرِي وَ لَأَضَعَنَّ قَمِيصَ رَسُولِ اللَّهِ(ص) عَلَى رَأْسِي وَ لَأَصْرُخَنَّ إِلَى اللَّهِ فَمَا نَاقَةُ صَالِحٍ بِأَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ مِنْ وُلْدِي‏؛ پسر عمويم را رها سازيد! سوگند به خدايي كه حضرت محمد(ص) را به حق به رسالت برانگيخت، اگر رها نكنيد، مو پريشان سازم و پيراهن پدرم را بر سر گرفته و شما را نفرين مي‌كنم و به درگاه خدا ناله سر دهم. به خدا سوگند! قضية ناقة صالح ـ كه خدا را به غضب آورد ـ نزد خدا مهم‌تر و گرامي‌تر نيست از فرزندانم....»

در اين هنگام آثار بلاي آسماني پديدار گشت ... سلمان فارسي مي‌گويد: نزديك حضرت شدم و شفاعت كردم و عرضه داشتم: يا سيّدتي و مولاتي! خداي تبارك و تعالي پدرت را جز «رحمة للعالمين» مبعوث نكرد. شما سبب عذاب مشو! همزمان حضرت علي(ع) را نيز آزاد كردند، پس فاطمه(س) نفرين نكرد.[10]

6. شدّت علاقه

هر كس با نزديك شدن سكرات مرگ و حالت احتضار، همه چيز ـ جز خود ـ‌ را فراموش مي‌كند؛ ولي شدّت علاقه حضرت فاطمه(س) به امير‏مؤمنان(ع) از اين روايت مشخص است؛ امام صادق(ع) فرمود: «لَمَّا حَضَرَتْ فَاطِمَةَ الْوَفَاةُ بَكَتْ‏ فَقَالَ لَهَا أَمِيرُ‏الْمُؤْمِنِينَ يَا سَيِّدَتِي مَا يُبْكِيكِ قَالَتْ أَبْكِي لِمَا تَلْقَى بَعْدِي فَقَالَ لَهَا لَا تَبْكِي فَوَ اللَّهِ إِنَّ ذَلِكِ لَصَغِيرٌ عِنْدِي‏...؛[11] حضرت فاطمه(س) به هنگام احتضار گريست، امير‏مؤمنان(ع) به او فرمود: اي سرور من! گريه‌ات براي چيست؟ پاسخ داد: گريانم براي حوادثي كه بعد از من با آنها مواجه مي‌شوي. آن‏گاه حضرت فرمودند: گريه مكن! به خدا سوگند چنين مشكلاتي پيش من كوچك است.»

تعبير «يا سيّدتي» عُمق احترام اين دو همسر آسماني را نسبت به هم مي‌رساند. امام علي(ع) نيز شديداً علاقمند بود، لذا روايت است كه چون خبر شهادت حضرت زهرا(س) را به حضرت علي(ع) دادند، آن حضرت در حال حركت بر زمين افتاد و از حال رفت و تا رسيدن به منزل مي‌گفت: «بِمَنِ‏ الْعَزَاءُ يَا بِنْتَ‏ مُحَمَّدٍ كُنْتُ بِكِ أَتَعَزَّى فَفِيمَ الْعَزَاءُ مِنْ بَعْدِكِ؛ به وسيلة چه كسي تسلّي يابم،‌ دختر پيامبر(ص) در عزاها به شما تسلي مي‌يافتم؛ ولي پس از شما به چه كسي غم دل بگويم؟» سپس اين اشعار را انشاد فرمود:

لِكُلِّ اجْتِمَاعٍ مِنْ خَلِيلَيْنِ فُرْقَةٌ
وَ كُلُّ الَّذِي دُونَ الْفِرَاقِ قَلِيلٌ
وَ اِنَّ اِفْتِقَادِ فَاطِماً بَعْدَ اَحْمَدِ
دَلِيلٌ عَلَي اَنْ لَا يَدُومَ خَلِيلٌ[12]

«براي هر دو دوست صميمي و همراه، روزي فراق مي‌رسد، و غم و رنجي پايين‌تر از جدايي، قابل تحمل و اندك است. اينكه من پس از پيامبر(ص) فاطمه را از دست دادم، نشانة آن است كه هيچ نوع دوستي‌اي دوام ندارد.»

اين تعبيرها نشان از بي‌تابي شديد امام(ع) در اين عزاست. و نيز نقل شده است كه در عزاي همسر خود فرمود:

نَفْسِي عَلَي زَفَرَاتِهَا مَحْبُوسَةٌ
يَا لَيْتَهَا خَرَجَتْ مَعَ الزَّفَرَاتِ
لَا خَيْرَ بَعْدَكَ فِي الْحَيَاةِ وَ اِنَّمَا
اَبْكِي مَخَافَةَ اَنْ تَطُولَ حَيَاتِي[13]

«جانم با آه و ناله بر غمهايش محبوس است. اي كاش اين جان با آه و ناله‌ها بيرون شود.پس از تو در زندگاني، خيري نيست و گريه‌ام تنها از اين جهت است كه زندگي و حياتم طولاني گردد.»

7. عاشق پاكباز

ممكن است افراد معمولي بتوانند به معناي دقيقِ محبّت حضرت فاطمه(س) به همسر خود پي‏ببرند و اين موضوعي نيست كه براي هر شخصي قابل درك باشد. ما نيز در صدد كشف اين معاني نيستيم؛ اما آنچه از رفتار متواضعانه و مهربانانة حضرت زهرا(س) در قبال شوهرش مي‌فهميم، بسيار زيبا، الهي و جالب توجه است؛ از جمله:

1. حضرت زهرا(س)، هيچ‌گاه برتري و شرافت خانوادگي خود را مطرح نكرد؛

2. هرگز خود را بالاتر از مولي ندانست و يا هيچ‌گاه به اين حديث «...لَوْلَا فَاطِمَة لَمَا خَلَقْتُكُمَا»؛[14] اشاره نكرد؛

3. هرگز لحظه‌اي در انجام وظايف همسري خود تعلّل و سهل‌انگاري نكرد؛

4. به زعم مشغلة فراوان و كار گسترده كه پس از غصب خلافت براي ايشان پيش آمد ـ‌ و با وجود عبادتهاي شبانه روزي و طولاني وي كه مشهور است ـ خانه‌داري و ادارة بخشي از زندگي كه بر اساس تقسيم كارِ‌ خانه صورت گرفته بود، با اينكه وظيفه‌اش نبود، فراموش نفرمود؛

5. هرگز از دشواري كار خانه ـ‌ در آن دوران ـ‌ مانند: تهيه آرد از گندم يا جو با دستاس، فراهم كردن آتش خمير و نان، نظافت، تهيه آب، و... گلايه نكرد؛

6. هرگز جمله‌اي بر زبان نياورد كه موجب دلخوري، خشم و ناخرسندي حضرت علي(ع) شود؛

7. اصلاً چيزي نطلبيد كه فراهم كردنش بر شوهر دشوار باشد؛

8. هرگز در برابر امير المؤمنين(ع)، اَهمّ را فداي مهم نكرد؛

9. هرگز تواضع در برابر همسر را فراموش نفرمود؛

10. همسرداري بي‌نظير حضرت فاطمه(س)،‌ او را از هزار كار ديگر مثل تربيت فرزندان، فعاليتهاي سياسي، آموزش و تربيت مردم و... باز نداشت و...

اگر تنها بخشي از اين خصلتها در زني باشد، بوي بهشت از آن خانه منتشر مي‌گردد و پروردگار، به افراد آن خانه نظر لطف مي‌كند.

دريغ و درد كه از اخلاق و رفتار اهل‏بيت( فاصله مي‌گيريم و بيش‌تر دچار دشواريها در خانه و بحران در اجتماع مي‌شويم؛ ولي درس عبرت نمي‌گيريم.

براي پايان دادن به مشكلات ريز و درشت، جز اقتدا به سيره و تمسّك و توسّل به ذيل عنايت حضرت زهرا(س) هيچ گونه راه نجاتي نيست.

مگر به دامن زهرا زنيم دست اميد
كه روح را به جز اين نسخه هيچ درمان نيست[15]
 

8. فداكاري

اين بانوي عرشي، خدامحور و حق‌مدار، سرور بانوان، و مادر ائمه هدي(، در راه ولايت شوهر آسماني خود فداكاريها نمود و رشادتها به خرج داد و براي احقاق حق ولايت، لحظه‌اي آرام و قرار نداشت.

اين موضوع بسيار مهمي است كه حضرت فاطمه(س)، محو در ولاي امير‏المؤمنين(ع) است و سرانجام نيز در راه اثبات،‌ دفاع و تحقّق مقام ولايت همسر خود، نخست فرزند خويش (محسن) و سپس جان با ارزش خود را فداي شوهر نمود، تا اسوة زنان متعهد، حق‌شناس و ولايت مدار عالم باشد.

9. تداوم ولايت

حضرت زهرا(س)، با شهادتش،‌ نهال نورس ولايت و امامت را آبياري كرد و از آنجا كه هدايت هميشگي و ابدي در ساية ولايت معنا پيدا مي‌كند و نبوت خاتمه يافته، شهادت حضرت زهرا(س) سهمي اساسي، و تأثير فوق العاده‌اي در تداوم هدايت و تبيين ولايت داشت. خون مقدس حضرت، از كم‌رنگ شدن غدير جلوگيري كرد؛‌ چرا كه پيام غدير، حاكميت مطلق و ابدي خداوند بر بشر با ولايت ائمّة اطهار( است.[16]

10. صداقت مطلق

حضرت زهرا(س) در آخرين ساعات زندگي خود، به حضرت امير‏المؤمنين علي(ع) عرضه داشت: «يَا ابْنَ عَمِّ مَا عَهِدْتَنِي‏ كَاذِبَةً وَ لَا خَائِنَةً وَ لَا خَالَفْتُكَ مُنْذُ عَاشَرْتَنِي‏؛ پسر عمو! هرگز [در تمامي طول عمر و دوران زندگي مشترك] به شما دروغ نگفتم و خيانتي نكردم و هيچ‌گاه با شما مخالفت نداشتم.»

حضرت امير(ع) فرمود: «مَعَاذَ اللَّهِ أَنْتِ أَعْلَمُ بِاللَّهِ وَ أَبَرُّ وَ أَتْقَى وَ أَكْرَمُ وَ أَشَدُّ خَوْفاً مِنَ اللَّهِ أَنْ أُوَبِّخَكِ غَداً بِمُخَالَفَتِي فَقَدْ عَزَّ عَلَيَّ بِمُفَارَقَتِكِ وَ بِفَقْدِك‏؛[17] پناه بر خدا! [دخت پيامبر(ص)!] شما هرگز خلافي نداشته‌ايد، ميزان پارسايي و نيكي و خدا باوري و پرهيزكاري شما خيلي برتر از آن است كه با من مخالفت نماييد. به راستي كه ارتحال و جدايي شما برايم بسيار دردناك و دشوار است.»

سخن آخر

آنچه ذکر شد گوشه‏ای از فضائل بانوی دو عالم و برخی از آداب آن حضرت در موضوع همسر داری بود و با توجه به فرصت این مقاله از پرداختن به مابقی این خصائص فاطمیه پرهیز می‏کنیم و فقط برخی از آنها را به اختصار بیان می‏کنیم:

- یاری رساندن به همسر؛

- فرمان‏پذیری و رعایت حق مدیریت شوهر در خانه؛

- سپاس از تلاشها و مجاهدتهای همسر؛

- راز داری؛

- اهمیت دادن به تفریح، مزاح وشادی در روابط؛

- آرایش و زینت برای همسر؛

- هماهنگی با همسر در همة کارها؛

____________________________________________________

[1]. روم /21.

[2]. بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ج‏43، ص‏117؛ مناقب ابن شهر آشوب، نشر مصطفوی، قم، بی‏تا، ج‏3، ص‏363؛ براي اطلاع بيش‌تر درباره شوهرداري حضرت زهرا(س)(س) رجوع شود به: «عرش تا عرش»، علي محمد بشارتي، سازمان تبليغات اسلامي، تهران؛ «تحليل سيره فاطمه زهرا(س)»، علي اكبر بابازاده،‌ دانش ادب، تهران، «جلوه‌هاي رفتاري»، عذرا انصاري، بوستان كتاب، قم و«الگوي حيات زيبا»، محمدجواد مروجي طبسي، بوستان كتاب قم.

[3]. تفسیر فرات کوفی، فرات بن ابراهیم کوفی، موسسه چاپ و نشر وابسته به وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1410 ق، ص‏83..

[4]. بحار الانوار، ج‏43، ص‏31.

[5]. بحار الانوار، ج‏43، ص‏81 و ص‏151،‌ ح 7.

[6]. حزب نفاق و حزب في قلوبهم مرض، باجعل رواياتي، موضوع غضب حضرت زهرا(س) را به علي% چسباندند تا آلودگيهاي اصحاب سقيفه را پاك كنند. شايد اين تأكيد امام% پيشگيري از مزدوران جعّال و وضّاع باشد. نظير سخنان امام حسين% هنگام خروج از مكه كه مي‌فرمايد: «اِنِّي لَمْ اَخْرُجْ اَبْشراً وَ لَا بَطَراً وَ لَا ظَالِماً وَ لَا مُفْسِداً...»

[7]. بحار الانوار، ج‏43، ص‏134؛ عوالم العلوم، بحرانی، مؤسسه امام مهدی(عج)، قم، 1382ش، ج‏11، ص328.

[8]. وسائل الشيعه، محمد بن حسن حرّ‌عاملي، تحقيق رباني شيرازي، دار احياء التراث العربي، (چاپ 20 جلدي)، بيروت، بي‌تا، ج‏14، ص‏23.

[9]. همان، ص‏123.

[10]. عوالم العلوم، ج‏11، ص599..

[11]. بحار الانوار، ج43، ص‏218.

[12]. شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم، 1404 ق، ج‏10، ص‏288؛ بحار الانوار، ج‏43، ص‏187.

[13]. بحار الانوار، ج‏43، ص‏213؛ عوالم العلوم، ج‏11، ص530

[14]. عوالم العلوم، ج‏11، ص‏44.

[15]. عرش تا عرش،محمد علی بشارتی، ص187- 179.

[16]. همان، ص‏180.

[17]. بحار الانوار، ج‏43، ص‏191.

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.