شیخ محمد کفعمی خراسانی، مرزبان وحدت (1)

حبیب الله سلمانی آرانی

در سی ام تیرماه 1362 بنده ای عاشق خدا و خدمتگذاری به انسانهای محروم به ملکوت اعلی پیوست و تأسفی سنگین بر چهرة خیل عاشقان و آشنایان بر جای نهاد؛ او فردی استثنائی بود؛ و او کسی نبود جز «شیخ محمد کفعمی خراسانی).» اکنون در طی چند مقاله به شرح و تفصیل زندگی ایشان می پردازیم. امید آنکه مورد استفادة مبلّغان گرامی قرار گیرد.

ولادت و والدین

محمد؛ فرزند حجت الاسلام و المسلمین شیخ رجبعلی، در سال 1280ش برابر با 1320ق در محلة عیدگاه شهر مقدس مشهد و در خانواده ای از اهل علم و باتقوا دیده به جهان گشود. شیخ رجبعلی محدثی خراسانی متولد مشهد و از تربیت شدگان حوزه علمیة آستان رضوی% بود. وی سالها پس از تحصیل و کسب کمالات و مقامات علمی به تبلیغ، ارشاد و تدریس دروس حوزوی در مدرسة «ابدال خان» اشتغال داشت و با مختصر عایدی از کشاورزی و دامداری روزگار می گذراند.

وی از جمله روحانیانی بود که سیاست را از دین جدا ندانسته، از مشروطه خواهان فعّال خراسان به شمار می رفت که پس از پیروزی مشروطه خواهان و انحراف آن به وسیلة رضاخان، در صف مخالفان رژیم پهلوی قرار گرفت و در قیام مردم مبارز مشهد علیه کشف حجاب – که در سال 1314ش و در مسجد گوهرشاد روی داد و منجر به سرکوب و کشتار جمعی از قیام کنندگان گردید - حضوری فعال داشت. وی پس از این واقعه، توسط عوامل حکومت پهلوی دستگیر و به روستای باخرز تربت جام تبعید شد و تا آخر عمر در آن روستا به تبلیغ و خدمات دینی پرداخت و پس از وفات نیز در همان روستا به خاک سپرده شد.

مادر محمد، هم شیرة حجت الاسلام و المسلمین شیخ حسن عیدگاهی، از فاضلان و مدرّسان زاهد حوزة علمیة مشهد بود که شاگردان بسیاری از وجودش بهره های علمی و معنوی بردند. شیخ رجبعلی نیز از شاگردان او بود که پس از وفات استادش، با خواهر او ازدواج کرد. این بانوی مؤمن و پارسا مقداری از دروس حوزوی را خوانده بود و بسیاری از آیات قرآن، ادعیه و زیارات مشهور را از حفظ داشت.[1]

تحصیلات شیخ

وقتی محمد شش هفت ساله شد، خواندن و نوشتن و روخوانی قرآن و حفظ آن را در خانه، نزد مادر و خاله اش فراگرفت و بعد از آن مقداری ادبیات (صرف و نحو) را نزد پدر خواند. این دورة آموزشی علاقة محمد را نسبت به فراگیری علوم دینی و تحصیل در مدارس و حوزه های علمیه افزون کرد و پدر از موقعیت پیش آمده استفاده نمود و محمد را برای تحصیلات حوزوی به مدرسه «ابدال خان» برد. در آنجا برایش حجره گرفت و استاد تعیین کرد و او مشغول تحصیل شد.

این طلبة نوجوان با حداقل امکانات موجود دوران طلبگی را آغاز کرد و با جدّیت و تلاش در حلقة درس و بحث استادان مشهور حوزة مشهد شرکت کرد و مقداری از متون درسی رایج را به خوبی فراگرفت. محمد پس از اتمام دورة مقدماتی و بخشی از دروس سطح، برای ادامة تحصیل و ارتقا به سطوح بالاتر، به اتفاق چند تن از همدرسان و همدوره  ای های تحصیلی خود - با تحمّل مشکلات متعدد - راهی نجف اشرف شد.

با ورود به شهر نجف و حوزة کهن آن که مرکز عالمان دینی و قلّه های معرفت بود، در یکی از مدارس همجوار بارگاه علوی حجره گرفت و با شوق و ذوقی فراوان و توکّل به خدا و استمداد از صاحب آستان در محافل و مجالس تدریس و تعلیم حاضر شد. او ابتدا سطوح عالی را خواند و پس از آن در حلقة دروس خارج فقه و اصول مراجع بزرگ و استادان برجسته شرکت جست و با کسب فیوضات علمی و خوشه چینی از خرمن علوم استوانه های علم و عمل، به مرحلة عالی اجتهاد نائل آمد و موفق به دریافت اجازة اجتهاد از برخی استادان گردید و آن اجازه را به تأیید دیگر استادان و مراجع تقلید حوزه های نجف و ایران رساند.

استادان

از استادان برجستة دوران تحصیل سطوح و خارج در دو حوزة مشهد مقدس و نجف اشرف که شیخ از خرمن دانش آنان خوشه چیده و به دریافت اجازة اجتهاد نائل شده است می توان به آیات عظام زیر اشاره کرد:

1. ادیب اوّل (1281 - 1344ق)؛[2]

2. شمس المحدّثین (1303 - 1374ق)؛[3]

3. میرزا احمد مدرس یزدی (1306 - 1391ق)؛[4]

4. شیخ محمد کاظم مهدوی دامغانی (1386 - 1401ق)؛[5]

5. میرزا باقر زنجانی (1312 - 1394ق)؛[6]

6. میرزا ابوالحسن مشکینی (1305 - 1358ق)؛[7]

7. سید ابوالحسن اصفهانی (1284 - 1365ق)؛[8]

8. آقا ضیاء الدین عراقی (1278 - 1361ق).[9]

بازگشت به وطن

مادر شیخ محمد پس از سالها غربت و دوری از فراق پسر بزرگ خود بسیار رنج می برد و در اغلب اوقات می گریست و در نامه هایی که برای او می فرستاد، و فرزندش را به وطن فرا می خواند. نوشته های مادر و اخبار ناگواری که حاکی از ظلم و ستم رژیم رضاخانی نسبت به عالمان دینی و روحانیان، کشف حجاب و کشتار مردمِ بپاخاسته در مسجد گوهرشاد به جرم دفاع از دین و ایجاد محدودیت برای تشکیل مجالس سوگواری و عزاداری سید الشهدا% و تبعید پدرش به روستای باخرز و بیماری مادر بود، بر تأثرات و نگرانیهای شیخ می افزود و صبر و تحمل او را در برابر ماندن و ادامة تحصیل در نجف از بین می برد.

سرانجام شیخ تصمیم گرفت به وطن باز گردد و این تصمیم را با استاد و مرادش آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی) در میان گذاشت و از او اذن مرخصی خواست. برای استاد و آن مرجع دینی،  برگشت این شاگرد و یار باوفا به وطن دشوار بود؛ اما شیخ برای استاد آخرین نامة مادر پیرش را که در آن نوشته بود: اگر دیر بیایی، دیگر دیدارمان به قیامت خواهد افتاد، خواند. آیت الله اصفهانی تحت تأثیر این نامه به شیخ اجازة برگشت داد.

شیخ محمد با تمام دلبستگی هایی که به حوزه نجف و استادش پیدا کرده بود، از نجف عازم ایران گردید و در بازگشت به وطن، در شهرهای بین راه مورد استقبال مردم و وکلای آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی قرار گرفت تا به مشهد رسید. در زادگاهش نیز اعضای خانواده، دوستان و عالمان مشهد از ایشان استقبال گرمی کردند. ایشان چند روزی در مشهد ماند و علاوه بر زیارت امام رضا% و دیدار با اقوام و دوستان، با عالمان و استادان حوزة مشهد و دیگر بزرگان نیز دیدار کرد. سپس با شوق فراوان برای دیدار با پدر و مادر خویش به باخرز رفت.

شیخ چند روزی را در روستا ماند و با اهالی آنجا و مریدان پدر دیدار کرد و پس از آن با اجازة والدین دوباره به مشهد بازگشت. این بار با برخی از خویشان و اقوام زابلی اش که برای زیارت و تجارت به مشهد آمده بودند، دیدار نمود. در این ملاقاتها چهرة جذّاب و شخصیت علمی شیخ نظر بستگان را به خود جلب کرد.

هجرت به زابل

برای شیخ کفعمی پس از بازگشت از نجف، تمام امکانات زندگی و شرایط تدریس در حوزه و فعالیتهای دینی و اجتماعی در مشهد فراهم بود و او می توانست بدون دغدغه خاطر و زحمت در آنجا بماند، لذا بر سر دو راهی ماندن در زادگاهش و مهاجرت به زابل قرار گرفت؛ اما با قدری تامّل، هجرت را انتخاب کرد و به زابل رفت.

شیخ در زابل مورد استقبال شایانی قرار گرفت و در آنجا ساکن گردید. پس از مدتی تشکیل خانواده داد، سپس در مسجدی که یکی از اقوام بنا کرده و نیمه تمام بود، اقامة جماعت نمود و ضمن آن، به تبلیغ و ارشاد پرداخت. طولی نکشید که آوازة علمی و فضایل و کمالاتش موجبات روی آوردن بیش تر مردم، به ویژه مؤمنین و جوانان را به سوی وی فراهم آورد و از موقعیت و محبوبیتی ویژه برخوردار شد. با آنکه در زابل امکانات محدود بود و شرایط اقلیمی مساعد نبود؛ اما شیخ باسعة صدر، درایت و حمایت مردم توانست در طول اقامتش منشأ آثار خیر و برکات فراوانی گردد.

عزیمت به زاهدان

شیخ پس از شش سال اقامت در زابل و امامت و پیشوایی مردمی زحمتکش آنجا، به خاطر مسائل مهم تری آهنگ عزیمت به زاهدان نمود. علت این عزیمت، مراودات و ارتباطات بزرگان زاهدانی، به ویژه یزدیهای مقیم زاهدان با اهالی زابل بود که در معاشرتها و ارتباطات فیمابین این دو شهر از فعالیتها و اقدامات مفید شیخ و نقش برجسته و ویژه ایشان در اتحاد و همبستگی مردم، مطلع شده بودند. روی آوردن اقشار مختلف، به ویژه جوانان به مسجد و اقبال از روحانیت و گسترش فرهنگ دینی و موفقیتهای شیخ در زابل کاملاً مشهود بود و حال آنکه زاهدان و مردمش از چنین نعمتی محروم بودند، لذا این فکر در ذهن بزرگان شهر زاهدان ایجاد انگیزه کرد تا کمبود یاد شده را با انتقال آقای کفعمی از زابل به زاهدان جبران کنند.

در این راستا معمران و بزرگان زاهدان به اتفاق عده ای از معتمدان شهر به زابل رفتند و با شیخ دیدار کردند و اوضاع و احوال شهر زاهدان را برای ایشان شرح دادند و در پایان دیدار، درخواست خود مبنی بر مهاجرت وی از زابل به زاهدان را مطرح کردند.

شیخ پس از این دیدار به زاهدان سفر کرد و از نزدیک اوضاع شهر و مطالبی را که برایش گفته بودند، مورد بررسی و مطالعه قرار داد و بدین نتیجه رسید که گفتار و عرایض درخواست کنندگان بر حق بوده و غربت و استضعاف شیعیان زاهدان و موقعیت ویژة آنان قابل توجه و اهمیت است، لذا برای خود مسئولیت سنگین تر و خطیرتری احساس کرد و زاهدان را جایگاه برتر و بهتری برای خدمات و فعالیتهای دینی یافت و تصمیم بر هجرت گرفت و به دنبال آن، تصمیمش را با بزرگان زابل در میان گذاشت و آنان را به خاطر موقعیت حساس پیش آمده - به رغم پیوندهای عاطفی و دینی شدید حاکم - قانع کرد.

سرانجام شیخ در سال 1326ش با مردم زابل وداع و به همراه خانواده اش به زاهدان هجرت کرد و برای همیشه در این شهر اقامت گزید و در طول اقامتش توانست با تدبیری صحیح، استانی را که از مناطق محروم کشور و تبعیدگاه بسیاری از بزرگان بود، به جایگاهی شایسته نزدیک کند.

شیخ پس از استقرار در زاهدان، اقدامات و فعالیتهای خویش را از حسینیه یزدی ها آغاز کرد و این مکان را - که در مرکز شهر بود - محور و کانون امور دینی، فرهنگی و اجتماعی و ارتباط با مردم قرار داد. وی در این دورة حدوداً سی و پنج ساله (1326 - 1361ش) مؤثرترین و مفیدترین خدمات دینی و اقدامات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را نه تنها در شهر زاهدان؛ بلکه در کل این استان محروم انجام داد و نام و یاد خود را به عنوان چهره ای ماندگار در تاریخ آن خطه جاودانه ساخت.

شیخ در طول سال، به ویژه در ماه های مبارک رمضان و محرم و صفر و سایر مناسبتهای دینی، از سخنرانان و خطیبان مشهور کشور دعوت کرد تا علاقمندان بتوانند بیش تر استفاده ببرند.

ایشان به مجالس روضه خوانی و مذهبی رونق داد و این مجالس را به صورت هفتگی و ماهانه در خانه ها نیز به عنوان سنتی حسنه بنا نهاد. در مسجد جامع جلسات هفتگی دعای کمیل، ندبه و توسل برگزار نمود و برای آموزش قرائت و روخوانی قرآن کریم در سطوح مختلف، مربّی و قاری استخدام کرد و در اوقات فراغت محصلان و دانجشویان، برای آنان کلاسهای عقاید و معارف دینی دایر نمود.

همچنین در برنامه های مذهبی صدا و سیمای استان سخنرانیهای مذهبی ایراد نمود و با کمک مؤمنان و خیّرین به توسعة مسجد پرداخت. در ضلع غربی حیاط مسجد حجراتی ساخت و جوانان مشتاق به فراگیری علوم دینی را برای تحصیلات حوزوی فراخواند که استقبال خوبی کردند و جمعی از جوانان مقدمات دروس حوزوی را نزد وی آموختند و برای ادامة تحصیل به حوزه های قم و مشهد هجرت کردند. برخی حجرات را نیز برای روحانیان و مبلّغانی قرار داد که در ایام تبلیغی به استان اعزام می شدند. در جوار مسجد، کتابخانه، خانة عالم، حمام عمومی و سرویسهای بهداشتی و خدماتی دایر نمود. همچنین مغازه ها و فروشگاه هایی را که مایحتاج عمومی مردم را تأمین می کردند، ساخت و به کاسبان اجاره داد تا هم اجناس خوب و مواد خوراکی سالم به دست مردم برسانند و هم قدری از هزینه های جاری مسجد از محل این اجاره ها تأمین گردد.

ایشان علاوه بر اقامة نمازهای یومیه، سنت تهجد و نماز شب را در مسجد جامع ترویج نمود. از سال 1352 تا 1360ش نماز عبادی - سیاسی جمعه را نیز در مرکز استانی که از دورترین و حساس ترین مناطق کشور بود و در بسیاری از مراکز استانها و شهرهای بزرگ برگزار نمی شد، اقامه کرد. نماز عیدین (فطر و قربان) را با توجه به آداب ویژة آن، طی مراسم با شکوهی (اجتماع مردم در مسجد جامع و از آنجا حرکت در خیابانها به سوی مصلای خارج شهر، در حالی که صدای طنین انداز تکبیر و تهلیل شرکت کنندگان فضای شهر را پر می کرد - همه ساله برگزار نمود. در فرصتهای مناسب به برگزاری مراسم زیارت عاشورای دسته جمعی پرداخت و از تمام هیئات و دسته جات عزادار سیستانی، بیرجندی، بمی، کرمانی، یزدی و افغانی دعوت کرد و در پایان مراسم طی سخنرانیهایی آنان را به وحدت رویه در عزاداری و پرهیز از حرکات و اعمال نامناسب و خلاف شرع آگاهی داد.

شیخ حتی به فضای ظاهری مساجد نیز خیلی اهمیت می داد و مقید بود که این مرکز اجتماع از همه نوع امکانات، زیبایی، نظافت و تسهیلات رفاهی برخوردار باشد و در رابطه با دیگر مساجد زاهدان و شهرها و روستاهای تابعة استان نیز اقداماتی انجام داد. در بازدیدهایش از مساجد، نسبت به تعمیر، توسعه و تکمیل آنها مساعدت و کمکهای فراوانی نمود و خیّرین را به این امر دعوت کرد. مساجد حضرت علی%، حسینی و رزّاق زاده در زاهدان و مساجدی در شهرهای خاش، ایرانشهر، چابهار و بخشها و روستاهای تابعه از یادگارهای اوست.

شیخ هر روز در یکی از حجرات حیاط مسجد که به مراجعه کنندگان از اقشار مختلف اختصاص داشت، می نشست و به حل مسائل و مشکلات آنان می پرداخت و اختلافات خانوادگی، محلی، طایفگی و کاسبان را رفع می کرد و حتی در آن مکان به خواندن خطبه عقد و گفتن اذان و اقامه در گوش نوزدان می پرداخت. در مراسم تشییع جنازه و مجالس ترحیم درگذشتگان از هر قشری، شرکت می کرد. حجاج و زائران عتبات را بدرقه و استقبال می نمود و به عیادت بیماران و از کارافتادگانی که در خانه یا بیمارستان بستری بودند، می رفت. هر از چندگاهی به شهرها و بخشها، حتی برخی روستاهای استان سفر می کرد و اوضاع و احوال منطقه و مردم را جویا می شد.

با معمران و سران و بزرگان قبایل و طوایف استان و نیز رؤسا و افراد موجّه هیئات مذهبی شهرستانیهای مقیم زاهدان ارتباط داشت و در مسائل مختلف با آنان به شور و مشورت می پرداخت. به نظرات و پیشنهاداتشان احترام می گذاشت و در محافل و مجالس از درگذشتگان، به ویژه خیّرین و نیکوکاران یاد می کرد.

نسبت به روحانیان و عالمان بومی منطقه، به ویژه سادات بسیار احترام می گذاشت و به آنان مساعدتهای لازم را می نمود و حامی و پشتیبان آنان بود. با عالمان اهل سنت استان نیز مراوده و تعامل صمیمی داشت و در بسیاری از مشترکات با آنان همکاری می کرد.[10]

ادامه دارد...

___________________________________________________

[1]. فضیلیتهای ماندگار، قاسم کفعمی خراسانی، چاپ اول: 1382 و چاپ دوم با توضیحات بیش‏تر در  1392ش، ص‏19.

[2]. مشاهیر مدفون در حرم رضوی، غلامرضا جلالی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، 1386 ش، ج‏1، ص‏69.

[3]. همان، ص‏517.

[4]. همان، ص‏397.

[5]. همان، ص‏187.

[6]. گلشن ابرار، جمعی از پژوهشگران، نشر معروف، قم، 1358 ش، ج‏7، ص‏350.

[7]. همان، ج‏9، ص‏600.

[8]. همان، ج‏2، ص‏585.

[9]. همان، ج‏3، ص‏382.

[10]. ر.ک: فضیلتهای ماندگار، شرح زندگی و خدمات مرحوم آیت الله کفعمی خراسانی)، قاسم کفعمی خراسانی، انتشارات مطیع، قم، 1392 ش.

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.