اطعام در مجالس اهل بیت(ع)

سید جعفر ربّانی - یکی از امور رایج بین مسلمانها، «اطعام در مجالس معصومین(»، به خصوص مجالس مربوطه به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) می باشد. بدین جهت مناسب است برخی از احکام این موضوع و زوایای فقهی آن، مورد بررسی قرار گیرد.

1. استحباب

جواز و استحباب «اطعام» در مجالس منتسب به معصومین( از بدیهیات بوده و جایی برای بحث و گفتگو در آن نیست؛ چراکه نه تنها دلیلی بر منع آن وارد نشده است؛ بلکه بسیاری از عناوین فقهی و ارزشی اسلامی بر این موضوع منطبق می گردد. مانند: هدیه، اطعام مؤمنین، صله مسلمین، احسان، صدقه، بِرّ، سیراب کردن تشنگان، ادخال سرور، تعظیم شعائر و بسیاری از عناوین دیگر.[1]

بر این اساس، بهانه جوییهای برخی عناصر افراطی و تکفیری در مورد ممنوعیت اطعام در مجالس منتسب به معصومین( وجهی ندارد.

همچنین ذبح گاو و گوسفند در این مراسمها برای خدا و به نام باری تعالی صورت می گیرد و ذابح هنگام ذبح، هرگز نام غیر خدا را نمی برد.

2. استحباب اجابت

بر اشخاصی که برای شرکت در مجالس معصومین( دعوت می شوند، مستحب است اجابت نمایند؛ حتی اگر دعوت شدگان روزة مستحبی گرفته باشند، باز مستحب است اجابت نموده، روزة خود را افطار کنند.

گرچه این مطلب مورد تصریح فقها واقع نشده است؛ ولی به اولویت قطعیه از آنچه در باب ولیمة عروسی بیان نموده اند، این حکم به دست می آید. امام خمینی) در مورد دعوت به ولیمة عروسی چنین نگاشته اند: «و ينبغي أن يدعى لها المؤمنون، و يستحب لهم الإجابة و الأكل و ان كان المدعو صائماً نفلاً؛[2] سزاوار است برای ولیمه، مؤمنان دعوت شوند و بر مؤمنان نیز مستحب است اجابت نمایند و از آنچه به عنوان ولیمه تهیه شده، بخورند؛ اگرچه روزة مستحبی گرفته باشند.»

3. تصرّف شخصی

کسی که تصمیم دارد در مجالس معصومین( اطعام نماید، آیا می تواند برخی از مواد غذایی تهیه شده برای مراسم را بردارد و استفادة شخصی نماید؟

این مسئله دارای سه قسم است:* نخست اینکه برای اطعام نذری صورت نگرفته است؛ در این مورد، تصرّف شخصی اشکال ندارد. اعم از اینکه مقدار برداشته شده را بعداً جایگزین کند یا نه.

* دوم اینکه برای اطعام، نذر صورت گرفته است؛ ولی به طور «کلی» است. مثل اینکه نذر کرده صد کیلو برنج در مجلس حضرت زهرا(س) طبخ شود، در این صورت نیز تصرّف شخصی در آن مواد غذایی اشکال ندارد؛ ولی هرچه را برداشته است، باید برگرداند. مثلاً اگر ده کیلو برنج را از آن صد کیلو برای خود برداشته است، باید همان مقدار را جایگزین کند تا به نذر خود (مقدار صد کیلو) وفا نموده باشد.

* سوم اینکه نذر تعلّق بر «عین» گرفته باشد. در این صورت تصرّف شخصی حرام است. مثلاً نذر کرده گوسفند خاصی را در مجلس عزای سید الشهد(ع) مصرف نماید. باید تمام آن را برای مجلس عزای آن حضرت به کار ببرد، حتی پوست آن حیوان لازم است فروخته شود و در مجلس امام حسین(ع) مصرف گردد. بنابراین، نذرکننده نمی تواند دل یا جگر یا بعضی قسمتهای آن را برای خود بردارد؛ مگر آنکه در هنگام نذر استثنا کرده باشد.

این حکم تصریح فقها است که فرموده اند: «گوسفندى را كه براى صدقه، يا براى يكى از امامان ( نذر كرده اند، پشم آن و مقدارى كه چاق مى شود، جزء نذر است و اگر پيش از آنكه به مصرف نذر برسد، شير بدهد يا بچه بياورد، بايد به مصرف نذر برسانند.»[3]

تذکر:

الف) در آنچه بیان گردید، فرقی بین نذر و عهد و قسم نیست؛

ب) چنانچه اطعام از درآمد اموال وقفی است، تصرفات فقط در محدودة وقف جایز است.

4. عمل به وقف

قانون «الوقوف علی حسب ما یوقفها اهلها» به عنوان اصل کلی، لازم است در تمام ابعاد عمل شود، پس اگر غذایی که بناست در مجالس ائمه ( توزیع گردد، از محل درآمد وقف است، باید دقیقاً طبق وقف نامه و غرض واقف باشد.

به عبارت دیگر، چنانچه وقف نامه یا کلام واقف «مطلق» باشد، عمل کنندگان به آن وقف آزادند؛ ولی اگر «مقید» است، باید از «قیود» وارد شده تبعیت کرد.

این نکته نیز قابل ذکر است که گاهی قیود وارد شده در وقف نامه یا کلام واقف در قالبهای گوناگون آشکار می شود که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1. زمان: مانند اینکه اطعام در شب عاشورا صورت پذیرد؛

2. مکان: مانند اینکه اطعام در فلان حسینیه انجام شود؛

3. نوع غذا: مانند اینکه برنج و خورشت خاصی پخت شود؛

4. نوع طبخ: مانند اینکه طبخ نان به روش خاصی صورت پذیرد؛

5. نوع مدعوین و اطعام شوندگان: مانند اینکه اهالی فلان محل اطعام شوند.

و... .

آنچه بیان گردید در مورد نذر و عهد و یمین نیز صادق است.

5. تخریب موقوفات

یکی از نکاتی که رعایت آن برای اطعام در مجالس منتسب به معصومین( لازم است، حفظ اموال وقفی می باشد. بر این اساس، باید به این امور توجه شود:

1. خطر آتش سوزی در هنگام آشپزی، تهدیدی برای اموال وقفی مانند مساجد و حسینیه ها به شمار می رود. بنابراین، در این زمینه تدبیرهای لازم باید اندیشیده شود.

2. اسراف (در مواد غذایی) حرام است، به خصوص که از اموال وقفی یا هدایای مردم باشد.

3. رعایت بهداشت مساجد و حسینیه ها، به خصوص فرشهای وقف شده در این اماکن به هنگام توزیع غذا یا هر خوردنی و آشامیدنی دیگری لازم است.

گاهی مشاهده می گردد غذا و برخی خوراکیها  روی فرشهای مسجد یا حسینیه می ریزد، در این صورت چنانچه متولیان، فرشها را به حال خود گذارند، موجب تولید بوی نامناسب و ایجاد تنفّر عمومی خواهد شد و چنانچه در مقام تطهیر برآیند، بودجه ای را بر مال مردم یا اموال وقفی تحمیل نموده اند.

6. استفاده دیگران

چنانچه اطعام، مورد نذر[4] واقع شده باشد، آیا کسانی که در آن مجلس شرکت نکرده اند، می توانند غذا را دریافت کنند؟

این مسئله دارای دو قسم است:

الف) نذر جاری شده مقید به «حضور» بوده است، بدین صورت که نذر شده غذا بین افرادی که در مجلس شرکت می کنند و از مواعظ یا عزاداری استفاده می نمایند، توزیع شود؛ در این صورت کسانی که در آن مجلس شرکت نکرده اند، نمی توانند آن غذا را دریافت کنند و حتی خود صاحب مجلس نمی تواند غذا را به آنان بدهد؛ زیرا او مکلف است به نذر خود به طور صحیح عمل کند.

ب) نذر جاری شده مقید به «حضور» نبوده است، بدین صورت که نذر شده به نام یکی از معصومین( اطعام کند؛ اعم از اینکه کسی در آن مجلس حضور پیدا کند یا نه؛ در این صورت کسانی که در مجلس شرکت نکرده اند نیز می توانند طعام دریافت کنند.

7. بهداشت

مراعات بهداشت در مجالسِ اطعامِ منتسب به معصومین( لازم است؛ زیرا:

الف) وهن مجالس معصومین(، وهن تشیّع محسوب شده و حرام است؛

ب) حفظ بهداشت یک وظیفه عمومی و ایمانی است؛

ج) احترام شرکت کنندگان در این مجالس لازم است؛

د) آسیب زدن به مؤمنین حرام و موجب ضمان است.

8. جابجایی حرام و حلال

همگان به این نکته واقفیم که شرکت کنندگان و گردانندگان مجالس اطعامِ منتسب به اهل بیت(، اهل دیانت و رعایت حلال و حرام الهی هستند؛ ولی از باب یادآوری، این نکته را متعرض می شویم که لزوم رعایت حرام و حلال الهی در مجالس اطعامی که مناسبت دینی دارد، از جایگاه بالاتری برخوردار است.

مرحوم کاشف الغطاء (م 1228ق) در این زمینه می نویسد: «فكلّ واجب أو محرّم يشتدّ وجوبه و تحريمه امّا باعتبار شرف فاعله أو زمانه أو مكانه و يتزايدان بزيادة الشّرف و يضعّفان بضعفه و كذا يشتدّ النّدب و الكراهة و يتزايدان على ذلك النّحو؛[5] هر امر واجب یا حرامی به اعتبار شرف فاعل و زمان و مکان، شدت پیدا می کند. و نیز  زیاد می شوند (وجوب و حرمت) با زیادشدن شرف (فاعل، زمان و مکان) و کم می شوند با کم  شدن شرف (فاعل، زمان و مکان) همچنین است در مورد کارهای مستحب و مکروه به همین نحو زیاد می شوند                         .»

تذکر به دو نمونه از سهل انگاریی که ممکن است در مجالس اطعام صورت پذیرد، خالی از فایده نیست:

1. اطعام غذای حرام، حرام است، پس چنانچه حیوانی که ذبح شده، حرام گوشت بوده یا طبق دستور شرع ذبح نشده باشد، یا اجزاء حرامِ حیوان حلال گوشت در بین غذا وجود داشته باشد، لازم است از آن غذا اجتناب شود. و اگر غذا در سفره قرار داده شده، باید به حاضرین اعلام گردد تا نخورند؛ چراکه خوردن و خوراندن حرام، حرام است.

2. اطعام مردم به غذای متنجس حرام است؛  فقها نوشته اند: اگر صاحبخانه در بين خوردن غذا بفهمد که غذا نجس است، بايد به میهمانها بگويد؛ اما اگر يكى از میهمانان بفهمد، لازم نيست به ديگران خبر دهد؛ ولى چنانچه طورى با آنان معاشرت دارد كه مى‌داند كه به واسطۀ نگفتن، خود او هم نجس مى‌شود، بايد بعد از غذا به آنان بگويد.[6]

9. مذاهب

در برخی مناطق، پیروان مذاهب متعدد اسلامی در کنار یکدیگر روزگار می گذرانند. شایسته است در اینگونه مراسم از تمام پیروان مذاهب اسلامی دعوت به عمل آید؛ زیرا این حضور مشتمل بر فوایدی می باشد، از جمله:

1. وحدت امت اسلامی که از تأکیدات دین و مراجع تقلید به شمار می رود، تجلی بیش تری می یابد؛

2. بر شکوه و عظمت اینگونه مراسمها افزوده می شود؛

3. نشر معارف اهل بیت( بهتر صورت می گیرد و این همان چیزی است که امروز دشمنان خاندان پیامبر- به شدت از آن نگران هستند.

10. اطعام غیر مسلمین

در برخی از کشورها هنگامی که مجالسی برای معصومین( برگزار می شود، عده ای از غیر مسلمانان نیز در این مجالس شرکت می کنند و حتی از آنان دعوت می شود تا در این مراسم شرکت کنند. سؤال این است که: آیا حضور غیر مسلمین در این مجالس یا دعوت از آنان، جایز است؟

پاسخ این است که: حضور و نیز دعوت از آنان اشکالی ندارد؛ مگر اینکه عنوان حرامی بر اینگونه امور منطبق گردد که غالباً چنین چیزی محقق نمی شود؛ بلکه می توان گفت که حضور غیر مسلمین، سبب نشر دین و ترویج فرهنگ اهل بیت( می شود.

سؤال دیگر این است که: گاهی عکس قضیه مشاهده می شود؛ یعنی بعضی از غیر مسلمین مانند مسیحیها و یهودیان به مناسبت تاسوعا و عاشورا اطعام می نمایند؛ آیا اطعام آنان را می توان دریافت کرد؟

پاسخ این است که: با دو شرط اشکال ندارد: اول آنکه چیز نجسی در غذای آنها وجود نداشته باشد و نیز به نجس برخورد نکرده باشد. دوم اینکه آن مواد غذایی از اعضای بدن حیوانات نباشد؛ مگر اینکه حیوان حلال گوشت و ذبح شده را از بازار مسلمین خریده باشند.

11. وجوه مازاد

هزینه یا مواد مازاد بر اطعام در مجالس معصومین(  چه حکمی دارند و  با آن  چه باید کرد؟

پاسخ این مسئله دارای اقسامی است:

الف) پول زیاد آمده ملک شخصی است، بدون اینکه نذر شرعی بر آن تعلق گرفته باشد؛ در این صورت مقدار زیاد آمده مانند اصل غذا مال صاحب غذاست و تصرف دیگران در آن یا پرداخت به فقرا یا صَرف در هر مورد دیگر، بدون اذن حرام است.

ب) اموال زیاد آمده ملک شخصی است؛ ولی نذر شرعی بر آن تعلق گرفته تا در مجلس خاصی مصرف شود؛ در این صورت چنانچه اطعامهای بعدی که متعلق همان نذر باشد، وجود دارد، باید در آنها صَرف گردد و در غیر این صورت، باید از مراجع تقلید استفتاء شود؛ چراکه مسئله محل بحث است.

ج) بودجه زیاد آمده ملک شخصی نبوده؛ بلکه از محل کمکهای مردمی فراهم شده است؛ در این صورت اموال زیاد آمده مال مردم است که یا باید به صاحبان آنها برگردانده شود و یا با اجازة آنان، در کارهای دیگر مصرف گردد، و اگر معلوم نیست که هدیه کنندگان چه اشخاصی هستند، آن اموال مجهول المالک به شمار می رود و باید از مراجع تقلید در این زمینه کسب تکلیف نمود؛ چراکه آنان بر اموال مجهول المالک ولایت دارند.

12. تغییر

چنانچه مجلسی برای یکی از معصومین( سالهای متمادی ادامه داشته و اطعام خاصی در آن انجام می شده است، آیا می توان نوع غذا یا زمان و مکان آن را تغییر داد؟

این مسئله دارای سه صورت است:

1. آن اطعام، متعلق نذر شرعی قرار نگرفته و نیز از در آمد وقف خاصی نبوده است؛ در این صورت تغییر و حتی ترک برگزاری مجلس یا اطعام در آن مطلقاً اشکال ندارد؛

2. برگزاری مجلس یا اطعام در آن، متعلق نذر شرعی قرار گرفته است؛ در این صورت تغییر و عدم تغییر، تابع اطلاق و تقیید در نذر است.

مثلاً اگر فرض کنیم چنین نذر شده باشد: برای خدا بر من است که در شب شهادت امام جواد% در فلان مسجد مجلس عزا اقامه کنم و فلان غذا را اطعام نمایم. در این صورت تغییر جایز نیست و چنانچه از روی اختیار تغییر دهد، کفارة شکستن نذر بر او تعلق خواهد گرفت.

برای نمونه به چند مثالی که فقها در رساله های عملیة خود ذکر فرموده اند و شاهد ما بر عدم جواز تغییر منذور است، اشاره می شود:

الف) اگر نذر كند روز معينى را روزه بگيرد، بايد همان روز را روزه بگيرد و نمى تواند در آن روز مسافرت كند.[7]

ب) اگر نذر كند كه به فقير معينى صدقه بدهد، نمى تواند آن را به فقير ديگر بدهد و اگر آن فقير بميرد، بنا بر احتياط بايد به ورثة او بدهد.

ج) اگر نذر كند كه به زيارت يكى از امامان( مثلاً زيارت ابا عبدالله% مشرف شود، چنانچه به زيارت امام ديگر برود، كافى نيست و اگر به واسطة عذرى نتواند آن امام را زيارت كند، چيزى بر او واجب نيست.[8]

د) اگر نذر كند كه روز اوّل ماه صدقه بدهد، يا روزه بگيرد، يا نماز اوّل ماه بخواند، چنانچه قبل از آن روز يا بعد از آن به جا آورد، كفايت نمى كند. و نيز اگر نذر كند كه وقتى مريض او خوب شد، صدقه بدهد، چنانچه پيش از آنكه خوب شود صدقه را بدهد، كافى نيست.[9]

اصولاً چنانچه براي هر امر راجحي صیغة نذر شرعی خوانده شود، سه ویژگی در آن به وجود مي‎آید:

1) واجب الوفاء خواهد بود؛

2) قابل تغییر نیست؛

3) شکستن آن کفاره دارد.

3. صورت سوم این است که برگزاری مجلس و اطعام در آن، از محل وقف است؛ در این صورت خروج از عمل به وقف حرام است و همانگونه که ذکر شد، در اطلاق و تقییدات باید پیرو وقف نامه یا کلام واقف بود.

____________________________________________________________

[1]. در مورد هر یک از این عناوین، روایات بسیاری وارد شده است.

[2]. تحریر الوسیلة، روح الله موسوی خمینی (امام خمینی))، مؤسسه دار العلم، قم، ج2، ص238.

[3]. توضیح المسائل محشی، امام خمینی)، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، 1424ق، ج‏2، ص‏620.

[4]. زیرا اگر اطعام مورد نذر نباشد، جواز و عدم جواز تصرف در آن، فقط دایر مدار رضایت و عدم رضایت صاحب غذا است.

[5]. کشف الغطاء عن مبهمات شریعة الغراء، جعفر بن خضر نجفی، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، قم، ‏‏1422ق، ج‏4، ص‏560‌.

[6]. توضیح المسائل محشی، ج‏1، ص‏97.

[7]. همان، ص‏616.

[8]. همان، ص‏618.

[9]. همان، ص‏614.

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.