ماه‏های چهارگانه حرام

ماه‏های حرام- سید جعفر ربانی

ماه‏های چهارگانه حرام، موضوع برخی از احکام شرعی واقع شده است، بدین سبب بعضی از زوایای فقهی این ماه‏ها را مورد بررسی قرار می‏ دهیم:

1. تعداد

به اتفاق تمام فقهای مسلمین، ماه‏های حرام چهار ماه می ‏باشد و نیز همگان بر این باورند که این چهار ماه عبارتند از: «ذی‏قعدة»، «ذی‏حجة»، «مُحرّم» و «رجب» که سه ماه اول پشت سر هم هستند و ماه رجب به طور جداگانه است.[1]

ورود قرآن کریم در این زمینه (مانند بیش‏تر موارد) بر طرح کُلّیّت و اجمال مطلب است و نام هر یک را مشخّصاً بیان نفرموده: ((إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً في‏ كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ‏))[2]؛ «تعداد ماه‏ها نزد خدا در كتاب الهى، روزی که آسمانها و زمین را آفرید، دوازده ماه مقرر شده که از این میان، چهار تای آنها حرام می‏باشد.»؛ اما بحث این است که اولین ماه از این ماه‏ها، «رجب» است یا «محرّم»؟

البته بر این بحث ثمرة فقهی قابل توجهی مترتب نیست و فقط اثر این بحث را در جایی می‏توان مشاهده نمود که شخصی، مطلبی را معلّق بر «اولین ماه حرام شرعی[3]» نماید، مثل اینکه نذر کند در اولین ماه حرام شرعی، کار خیری را انجام دهد.

از برخی روایات به دست می‏آید که ماه «رجب» اولین ماه حرام است. در یکی از ادعیة ماه رجب می‏خوانیم: «وَ هذا رَجَبُ الْمُرَجَّبُ الْمُكَرَّمُ الَّذِي أَكْرَمْتَنا بِهِ، أَوَّلُ اشْهُرِ الْحُرُمِ[4]؛ و این ماه، رجب المرجب گرامی است که با آن ما را تکریم کردی؛ اولین از ماه‏های حرام است.»

2. جابجایی

محور دوم بحث در زمینة ماه‏های حرام این است که جابجا کردن ماه‏های حرام جایز نبوده و تبعیت از احکام الهی در این زمینه مانند سایر موارد لازم است. قرآن کریم می‏فرماید: ((إِنَّمَا النَّسي‏ءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَ يُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرين))‏[5]؛ «جابجا كردن و تأخير ماه‏هاى حرام‏، افزايشى در كفر (مشركان) است كه با آن، كافران گمراه مى‏شوند. يك سال آن را حلال و سال ديگر آن را حرام مى‏كنند، تا به مقدار ماه‏هايى كه خداوند تحريم كرده، بشود ( عدد چهار ماه، به پندارشان تكميل گردد) و به اين ترتيب، آنچه را خدا حرام كرده، حلال بشمرند. اعمال زشت آنها در نظرشان زيبا جلوه داده شده و خداوند جمعيّت كافران را هدايت نمى‏كند.»

علامه طباطبایی(رحمه الله) می‏نویسد: «حرمت جنگ در ماه‏های حرام، از شرايعى است كه حضرت ابراهيم(علیه السلام) آن را تشريع كرده بود، و عربها آن را؛ حتى در دوران جاهليت كه از دين توحيد بيرون بوده و بت مى‏پرستيدند، محترم مى‏داشتند. چيزى كه هست، قانونى داشتند به نام "نسى‏ء" و آن اين بود كه هر وقت مى‏خواستند، اين چهار ماه و يا يكى از آنها را با ماه ديگرى معاوضه نموده، مثلاً به جاى محرّم، صفر را حرام مى‏كردند، و در محرّم كه ماه حرام بود، به جنگ و خونريزى مى‏پرداختند.»[6]

3. احترام

نکتة سوم این است که این ماه‏های چهارگانه دارای ارزش و احترام می‏باشند.[7] از این رو، آنها را ماه‏های «حرام» نامیده ‏اند[8] و شاید تمام احکامی که در اسلام بر آن مترتب گردیده، ناشی از احترام و ارزش این ماه‏ها باشد، در نتیجه ثواب انجام کارهای نیک و عِقاب اعمال زشت در این ماه‏ها بیش‏تر می‏ گردد.

مرحوم آیت الله کاشف الغطاء (متوفای 1228 ق) می‏نویسد: «و لذلك زادت دية القتل في الحرم و في الأشهر الحرم فكلّ واجب أو محرّم يشتدّ وجوبه و تحريمه امّا باعتبار شرف فاعله أو زمانه أو مكانه و يتزايدان بزيادة الشّرف و يضعّفان بضعفه و كذا يشتدّ النّدب و الكراهة و يتزايدان على ذلك النّحو...[9]؛ به سبب احترام داشتن ماه‏های حرام است که دیة قتل در حرم (مکه مکرمه و سرزمینهای خاص اطراف آن) و در اشهر حُرُم افزایش می‏یابد. بنابراین، وجوب و حرمت کارهای واجب یا حرام به اعتبار شرف فاعل و زمان و مکان، شدت پیدا می‏کند. و نیز تأکد وجوب و حرمت، تابع شدت و ضعف جایگاه فاعل و زمان و مکان می‏باشد. در مورد کارهای مستحب و مکروه نیز قضیه از همین قرار است.»

4. حرمت جنگ

حرمت جنگ در ماه‏های حرام، علاوه بر اجماع مسلمین، در قرآن کریم نیز تصریح شده است: ((يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ‏ قِتالٍ فيهِ قُلْ قِتالٌ فيهِ كَبير))  [10]؛ «از تو دربارة جنگ در ماه حرام سؤال مى‏كنند؛ بگو جنگ در آن (گناهى) بزرگ است.»‏

البته تذکر این مسأله ضروری است که حرمت جنگ در ماه‏های حرام در صورتی است که طرف مقابل نیز حرمت آن را نگهدارد. در غیر این صورت جنگیدن (دفاع) در این ماه‏ها جایز؛ بلکه واجب خواهد بود؛ چراکه دفاع از خود واجب است و مختص به زمان خاصی نمی‏ باشد.

قرآن کریم در این مورد می‏فرماید: ((الشَّهْرُ الْحَرامُ‏ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى‏ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى‏ عَلَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقينَ))[11]؛ «ماهِ حرام، در برابر ماهِ حرام است (اگر دشمنان، احترام آن را شكستند، و در آن با شما جنگيدند، شما نيز حق داريد جنگ كنيد) و تمام حرامها (قابلِ) قصاص است، پس (به طور كلّى) هر كس به شما تجاوز كرد، همانند آن بر او تعدّى كنيد و از خدا بپرهيزيد (و زياده روى ننماييد) و بدانيد خدا با پرهيزكاران است.»[12]

در مورد شأن نزول این آیه گفته‏اند: مشركان مكه مى ‏دانستند که جنگ در ماه‏هاى حرام از نظر اسلام جايز نيست، به همين دليل در نظر داشتند مسلمانان را غافلگير ساخته، در این ماه‏هاى به آنها حمله ‏ور شوند و شايد گمانشان اين بود كه اگر در ماه‏هاى حرام بجنگند، مسلمانان به مقابله برنمى‏خيزند. این آيه به پندار باطل آنان پايان داد و نقشه ‏هاى احتمالى آنها را نقش بر آب كرد و دستور داد که اگر آنها در ماه‏هاى حرام دست به اسلحه ببرند، مسلمانان در مقابل آنها بايستند.[13]

5. افزایش دیه

بحث فقهی دیگر این است که چنانچه شخصی در یکی از این ماه‏ها مرتکب قتل شود، دیة او افزایش یافته، باید یک سوم بیش‏تر بپردازد.

مرحوم شیخ حُرّ عاملی در کتاب ارزشمند «وسائل الشیعة» بابی را تحت این عنوان منعقد نموده است: «بَابُ أَنَّ مَنْ قَتَلَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ فَعَلَيْهِ دِيَةٌ وَ ثُلُثٌ وَ صَوْمُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ أَشْهُرِ الْحُرُمِ.»[14]

در یکی از روایات این باب می‏خوانیم: «... سَأَلْتُ‏ أَبَا عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) عَنِ الرَّجُلِ يُقْتَلُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ مَا دِيَتُهُ؟ قَالَ: دِيَةٌ وَ ثُلُثٌ[15]؛ (کُلیب اسدی) می‏گوید: از امام صادق(علیه السلام) پرسیدم: مردی که در ماه حرام کشته شود، دیه‏اش چقدر است؟ فرمود: یک دیة کامل، به اضافة یک سوم آن.»

در اضافه شدن ثلث دیه تردیدی وجود ندارد؛ چراکه مورد تأکید روایات دیگر و به دنبال آن مورد اجماع فقهاست؛ ولی در این زمینه برخی نکات حاشیه‏ای وجود دارد که قابل توجه است:

الف) این حکم به مسلمان مختص نبوده؛ بلکه شامل حال کافران نیز می‏ شود؛[16]

ب) این حکم مختص به قتل می‏باشد. بنابراین، شامل جنایت وارد کردن بر اعضا نمی‏گردد[17] که فقها با عبارت «لا تغلیظ فی الاطراف» به این مطلب اذعان نموده‏اند؛

ج) در لزوم اضافه پرداخت ثلث دیه، تفاوتی بین انواع دیه قتل عمد نیست؛[18]

د) در اینکه آیا حکم مزبور مختص به قتل عمد است یا شامل قتل خطأی نیز می‏ گردد، بین فقها دو نظریه وجود دارد: برخی به اطلاق روایات تمسک نموده و نتیجه گرفته ‏اند که شامل هم عامد و هم خاطی می‏ شود و برخی دیگر از زاویة «هتک حرمت» به حکم مزبور نگریسته و آن را مختص به عامد دانسته‏اند.[19]

6. کفاره

می‏دانیم کسی که مرتکب قتل گردد، علاوه بر قصاص یا دیه - که حق الناس است - کفاره نیز متوجه او می‏شود.

کفاره قتل، از حقوق الهی به شمار می‏رود که حتی در صورت عفو اولیای دم، از عهدة قاتل ساقط نمی‏گردد. در این مسأله بین اینکه قتل در ماه‏های حرام صورت گرفته باشد یا نه، فرقی نیست.

کفاره قتل به دو صورت تقسیم می‏ شود:

الف) قتل عمد: در قتل عمد بر قاتل انجام سه عمل واجب است که از آن به «کفارة جمع» تعبیر می‏شود: آزاد کردن بنده، روزه گرفتن شصت روز و اطعام شصت فقیر.

ب) قتل غیر عمد: در قتل غیر عمد تنها یکی از سه عمل مزبور واجب است؛ اما به حسب ترتیب؛ یعنی ابتدا بر قاتل واجب است یک برده در راه خدا آزاد کند و اگر از آن عاجز شد، شصت روز روزه بگیرد و اگر از آن نیز ناتوان بود، شصت مسکین را اطعام نماید.[20]

پس از این مقدمه ابراز می‏داریم چنانچه شخصی در ماه حرام مرتکب قتل گردد، بر کفارة وی آثار ذیل مترتب می‏ شود:

1. تتابع کامل روزه: یعنی هرگاه کفاره عملی، روزه گرفتن دو ماه باشد، لازم است این روزه‏ها پی در پی باشند؛ ولی فقها فرموده‏اند برای تحقق تتابع، کافی است که یک ماه کامل و یک روز از ماه بعد آن (سی و یک روز) پشت سر هم باشد. در این صورت چنانچه بقیة آن به صورت پی در پی قرار نگیرد، اشکال ندارد.[21]

نظر مرحوم شیخ طوسی (متوفای 460ق) و برخی دیگر از فقها این است که اگر کسی در ماه حرام مرتکب قتل شود، از این قانون مستثناست و باید تمام دو ماه را بدون فاصله روزه بگیرد.[22]

2. روزه أیّام تشریق: أیّام تشریق روز یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی‏حجة است که روزه گرفتن این ایام برای کسی که در سرزمین منا باشد، حرام است[23]؛ امّا نظر شیخ طوسی، شهید اول و نیز برخی از فقها این است که هر کس در ماه حرام مرتکب قتل عمد گردد، از حکم مزبور مستثناست و باید دو ماه را پی در پی روزه بگیرد، گرچه ایام تشریق در سرزمین منا باشد.[24]

3. روزه در سفر: از بدیهیات فقه شیعه این است که روزه در سفر حرام است؛ ولی مواردی از این حکم استثنا شده‏اند. به نظر بعضی از فقها مانند ابن حمزه (متوفای 566ق) یکی از آن موارد، کسی است که در ماه حرام مرتکب قتل شود. او باید دو ماه پی در پی روزه بگیرد؛ گرچه به سفر رود.[25]

4. صوم عیدین: در عیدین (عید فطر و قربان) روزه گرفتن حرام است. مرحوم شیخ طوسی و عده‏ای از فقها می‏فرمایند: اگر کسی در ماه حرام مرتکب قتل شود، باید دو ماه پی در پی روزه بگیرد؛ گرچه به عید فطر یا قربان برخورد نماید[26]؛ ولی نظر مرحوم سید محمد کاظم یزدی (متوفای 1377 ق) صاحب «عروة الوثقی» این است که روزة عیدین مطلقا حرام است.[27]

_______________________________________________________

[1]. تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیّة، علامه حسن بن یوسف حلی (متوفای 726 ق)، مؤسسة امام صادق(علیه السلام)، قم، 1420ق، ج‏2، ص‏130.

[2]. توبه/ 36.

[3]. نه اولین ماه حرامی که بر حسب سیر زمانی نسبت به شخص فرا می‏رسد؛ زیرا بدیهی است در این صورت اولین ماه از ماه‏های حرام که فرا خواهد رسید، برای او موقع ادای نذر خواهد بود.

[4]. الاقبال بالاعمال الحسنة فیما یعمل مرة فی السنة، سید بن طاوس حلی (متوفای 664 ق)، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1415ق، ج‏3، ص279.

[5]. توبه/ 37.

[6]. ترجمه تفسیر المیزان، سید محمدباقر موسوی همدانی، دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم، ج‏9، ص‏359.

[7]. منشأ احترام داشتن این ماه‏ها آیة شریفه از سورة مائده است که می‏فرماید: ((جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِّلنَّاسِ وَ الشهَّْرَ الْحَرَامَ وَ الهَْدْىَ وَ الْقَلَئدَ ذَالِكَ لِتَعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فىِ السَّمَاوَاتِ وَ مَا فىِ الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللَّهَ بِكلُ‏ِّ شىَ‏ْءٍ عَلِيم))؛ «خداوند [زیارت] کعبة بیت الحرام را وسیلة به پا داشتن [مصالح] مردم قرار داده و ماه‏های حرام و قربانیهای بی‏نشان و قربانیهای نشاندار را [نیز به همین منظور مقرّر فرموده است] این برای آن است تا بدانید که خداوند آنچه را در آسمانها و زمین است، می‏داند و خدا بر هر چیزی داناست.» در این آیه خدای متعال کعبه را احترام کرده و آن را بیت الحرام قرار داده و به همین منظور بعضی از ماه‏ها را هم حرام کرده و به وسیله حکم وجوب حج در آن ماه‏ها بین ماه‏های حرام و بیت الحرام ارتباط برقرار کرد... اعتبار بیت الحرام و شهرالحرام و احکامی که بر آن دو تشریع شده، مبتنی بر حقیقتی علمی و اساسی است و آن این است که این بیت الله و احکام و مناسکش مایه قوام و حیات مردم است و از این جهت ارزش و احترام پیدا کرده است.(ر.ک: ترجمه تفسیر المیزان، ج‏6، ص‏209).

[8]. العین، خلیل بن احمد فراهیدی (متوفای 175 ق)، نشر هجرت، قم، 1410ق، ج‏3، ص‏222، ماده حرم.

[9]. کشف الغطاء عن مبهمات شریعة الغراء، آیت الله جعفر بن خضر نجفی، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، قم،‌ 1422ق، ج‏4، ص‏560‌.

[10]. بقره/ 217.

[11]. همان/ 194.

[12]. از ترجمه آیت الله مکارم.

[13]. برگزیده تفسیر نمونه، احمد علی بابایی، دار الکتب الاسلامیة، تهران، ج‏1، ص‏176.

[14]. تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة‌، محمد بن حسن حُرّ عاملى‌ (متوفای 1104ق)، مؤسسه آل البيت‌، قم، 1409ق، ج‏29، ص‏203‌.

[15]. کافی، محمد بن یعقوب کلینی (متوفای 329ق)، دارالکتب الاسلامیة، تهران، ج‏7، ص‏281.

[16]. مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة، سيد جواد بن محمد حسينى عاملى (متوفای 1226ق)، دار إحياء التراث العربي‌، بیروت، ج‏10، ص‏364.

[17]. تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیّة، ج‏2، ص‏268.

[18]. تحریر الوسیلة، امام خمینی (متوفای 1409ق)، مؤسسه مطبوعات دار العلم، قم، ج‏2، ص‏558. لازم به ذکر است که قاتل در مقام پرداخت دیه مخیر است بین: هزار دینار، ده هزار درهم، هزار گوسفند، دویست گاو، صد شتر یا دویست حُلّة (لباسی خاص).

[19]. ر.ک: تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة، مرحوم محمد فاضل موحدى لنكرانى (متوفای 1428ق‌)، مركز فقهى ائمه اطهار(علیهم السلام)،‌ قم، 1418ق‌.

[20]. فقها در این مطلب متفق القول می‏باشند.

[21]. این مطلب مورد اتفاق فقهاست.

[22]. المبسوط في فقه الإمامية‌، شیخ ابو جعفر محمد بن حسن طوسى (متوفای 460ق‌)، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية‌، نجف، 1387ق، ج‏1، ص‏281‌: «فإن وافق الصوم أحد هذه الأوقات أفطر و قضى يوما مكانه إلا القاتل في أشهر الحرم فإنه يجب عليه صوم شهرين متتابعين من أشهر الحرم، و إن كان دخل فيهما صوم يوم العيد و أيام التشريق.»

[23]. این مطلب نیز مورد اتفاق تمام فقهاست.

[24]. المبسوط، ج‏1، ص‏281؛ الدروس الشرعية في فقه الإمامية‌، محمد بن مكى‌ عاملى، شهيد اول (ش 786ق)، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‌، قم، 1417ق، ج‏1، ص‏283‌.

[25]. الوسیلة الی نیل الفضیلة، محمد بن علی الطوسی ابن حمزة، کتابخانه آیت الله مرعشی، قم، 1408ق، ص‏148: «أو صيام كفارة قتل العمد في الأشهر الحرم و هو يصوم فيها و اتفق له سفر وجب عليه أن يصوم في السفر.»

[26]. المبسوط، ج‏1، ص‏281.

[27]. ر.ک: العروة الوثقى فيما تعم به البلوى، سيد محمد كاظم طباطبايى‌ يزدى، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‌، 1419ق،‌ «و أمّا المحظور منه ففي مواضع أيضاً أحدها صوم العيدين الفطر و الأضحى و إن كان عن كفّارة القتل في أشهر الحرم و القول بجوازه للقاتل شاذّ و الرواية الدالّة عليه ضعيفة سنداً و دلالةً.»

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.