آداب و احكام شبهاي قدر

سيد جعفر رباني 
شب قدر در دین مبین اسلام دارای اهمیت بسیار زیادی است و آيات و روايات متعددی در فضیلت آن وارد شده است.
اينك به چند محور از آداب و احكام شبهای قدر اشاره مي‏ شود:
1. تعداد
شبهاي قدر بين سه شب 19،‌21 و 23 ماه مبارك رمضان محتمل است و احتمال قوي‌تر 21 و 23 مي‌باشد. مرحوم آيت الله تبريزي  مي‌نويسند: «ليلة القدر هي ليلة التاسع عشر أو الحادية و العشرون أو الثالثة والعشرون، و يحتمل قويّاً أنّها احدي الليلتين الأخيرتين؛  شب قدر [یکی از] شبهای نوزدهم یا بیست و یکم یا بیست و سوم [ماه مبارک رمضان] است و احتمال قوی یکی از دو شب بیست و یکم و بیست و سوم است.»
2. عظمت
عظمت ليالي قدر موجب مي‌شود كه هم ثواب اعمال خير در اين شبها چند برابر گردد و هم عقاب گناه بيشتر شود. مرحوم كاشف الغطاء (متوفاي 1228 ق) در مورد مكانها و زمانهاي شريف مي‌نويسد: «والمفهوم من التتبع تضاعف الأجر والثواب في إيقاع الطاعة في أوقات أو أمكنة شريفة والمؤاخذة والعقاب في إيقاع المعصية و يشتد الاستحباب في المندوبات والمرجوحية في المكروهات باعتبار شرف الزمان و المكان و نحوهما؛  آنچه که از تتبّع [در روايات] فهمیده می‏شود اين است كه ثواب طاعت و عقاب معصيت در امكنه و ازمنة شريفه به اعتبار شرافتش چند برابر مي‌گردد، و همين گونه است انجام مستحبات و مكروهات.»
3. غسل
غسل مستحبي براي ليالي قدر مورد اتفاق تمام فقها مي‌باشد و آنان اين غسل را از غسلهاي «زماني» دانسته‌اند؛ چرا كه از ديدگاه فقها، غسلهاي مستحبي به سه دسته تقسيم مي‌شوند:
الف) غسلهاي زماني؛ در اين گونه‌ غسلها «زمان» ظرف وقوع غسل است،‌ مانند غسل روز جمعه و شب احياء.
ب) غسلهاي مكاني؛ در اين دسته، داخل شدن در «مكان خاصي» هدف از انجام غسل است، مانند غسل ورود به مسجد الحرام يا حرم ائمه(علیهم السلام).
ج) غسلهاي فعلي؛ اين‏گونه غسلها به ‏خاطر انجام «فعل خاصي» است، مانند غسل احرام، طواف،‌ توبه،‌ زيارت و... .
تذكرات 
1. اين غسل مختص شبهاي قدر نيست؛ بلكه مستحب است انسان در تمام شبهاي فرد (اول، سوم، پنجم و...) ماه رمضان غسل كند؛ ولي براي شبهاي قدر، شب نيمه، شب هفدهم، شب بيست و پنجم، شب بيست و هفتم و شب بيست و نهم تأكيد بيش‌تري شده است. 
2. همچنين غسلهاي مذكور را در هر وقت از شب كه انجام دهند، كافي است؛ ولي بهتر است اندكي قبل از غروب باشد. به جز شبهاي دهة سوم ماه رمضان كه انجام آن بين نماز مغرب و عشا بهتر است. 
3. مستحب است در شب بيست و سوم ماه مبارك رمضان دو غسل انجام گيرد؛ يكي اول شب و ديگري در آخر آن. 
4. احياء
يكي از آداب و مستحبات شب قدر، بيدار ماندن تا سحرگاه است. يادآوري اين نكته را نيز لازم مي‌دانيم كه شب زنده‌داري مختص اين سه شب نيست؛ بلكه در برخي شبهاي ديگر نيز استحباب دارد. مانند شب نيمة رجب و شعبان.  نكتة مهم آنكه نبايد احياء سبب قضا شدن نماز صبح گردد؛ زيرا نماز صبح واجب است و احيا مستحبّ. بنابراين، براي كساني كه نماز صبح آنان قضا مي‌شود، بهتر است احياء نگيرند یا بخشی از شب را احیاء بگیرند تا جایی که نماز صبح آنان قضا نشود.
5. زيارت امام حسين(علیه السلام)
يكي از اعمال شب قدر استحباب زيارت امام حسين(علیه السلام) مي‌باشد. امام صادق(علیه السلام) می‏ فرماید: «إِذَا كَانَ لَيْلَةُ الْقَدْرِ ...نَادَى مُنَادٍ تِلْكَ اللَّيْلَةَ مِنْ بُطْنَانِ الْعَرْشِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ غَفَرَ لِمَنْ أَتَى قَبْرَ الْحُسَيْنِ(علیه السلام) فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ؛  هنگامی که شب قدر فرا رسید ...‌ منادي آسماني از درون عرش صدا مي‌زند: ‌به يقين هر كس امشب به زيارت قبر امام حسين(علیه السلام) مشرف شود، خداوند او را می‏ آمرزد.»
6. نماز شب قدر 
علامه مجلسي (متوفاي 1110 ق) از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در مورد اعمال شبهاي قدر نمازي را نقل فرموده است كه به نماز «هفت قل هو الله» معروف شده است؛ دو ركعت نماز در هر ركعت حمد و سپس هفت مرتبه سورة توحيد و پس از سلام نماز هفتاد مرتبه مي‌گويد: «اسْتَغْفِرُ اللهَ وَ اَتُوبُ إِلَيْهِ». 
7. قرآن بر سر گرفتن
جزئيات اين محور در مفاتيح الجنان، شيخ عباس قمي(رحمه الله) آمده است.
8. صد ركعت نماز
يكي از مستحبات در هر يك از شبهاي قدر، اقامة صد ركعت نماز است. به عبارت ديگر، مستحب است سيصد ركعت نماز در مجموع شبهاي قدر خوانده شود. در اين زمينه تذكراتي لازم مي‌باشد:
1. اين صد ركعت به صورت پنجاه نماز دو ركعتي است؛ يعني نمازگزار بايد در هر دو ركعت تشهد بخواند و سلام دهد؛ چرا كه اصل اولي در نمازهاي مستحبي، دو ركعت بودن است. 
2. از آنجا كه اين صد ركعت، نماز مستحبي است، آنها را به سه كيفيت مي‌توان خواند: 
الف) ايستاده؛ در اين صورت بايد نمازگزار رو به قبله و با آرامش بدن، نماز بخواند، مانند نمازهاي واجب.
ب) نشسته؛ در اين صورت نيز لازم است نمازگزار رو به قبله و با آرامش بدن، نماز بخواند.
ج) در حال حركت، مثل اينكه در وسيلة نقليه يا در حال راه رفتن نماز مي‌خواند. در اين صورت رو به قبله بودن و نيز آرامش بدن لازم نيست، و ركوع و سجده با اشارة سر انجام مي‌گيرد.
3. از آنجا كه اين صد ركعت نماز، مستحبي است، انجام آن به صورت جماعت باطل است و حتماً بايد فُرادا خوانده شود.
4. اين پنجاه نماز از جمله نمازهاي مستحبي است،‌ پس بعد از حمد، خواندن سوره لازم نيست و نمازگزار مي‌تواند بدون خواندن سوره به ركوع برود؛ زيرا خواندن سوره در نمازهاي واجب، واجب و در نمازهاي مستحب، مستحب مي‌باشد. البته شكي وجود ندارد كه بهتر است سوره خوانده شود. مرحوم حاج شيخ عباس قمي در مورد اين صد ركعت می‏نویسد: «افضل آن است كه در هر ركعت بعد از حمد ده مرتبه توحيد بخواند.» 
5. در برخي شهرها به جاي صد ركعت نماز مستحبي، نمازهاي قضا مي‌خوانند. اين امر از جهت مبادرت ورزيدن به انجام نماز قضا امري مطلوب است؛‌ ولي معلوم نيست به استحباب صد ركعت نماز در شبهاي قدر رسيده باشد؛ زيرا ظهور روايات و كلمات فقها در اين است كه صد ركعت به عنوان نماز مستحبي انجام گيرد.
9. دعا و قرآن
ديگر از اعمال ليالي قدر، تلاوت قرآن، ذكر، دعا و طلب مغفرت براي خود، والدين و مؤمنين است.
تذكر:
الف) شايسته است مؤمنين و مؤمنات در اين شبهاي ارزشمند از دعا و طلب مغفرت براي ديگران غفلت ننمايند؛ زیرا دعا در حق دیگران به استجابت نزدیک است؛ چنانچه در روایتی آمده است: علي بن ابراهيم از قول پدرش نقل مي‏كند: عبدالله بن جُندب را در وقوف (احتمالاً وقوف در عرفات) ديدم، در حالي كه وقوف هيچ كس به زيبايي وقوف او نبود؛ چرا كه پيوسته دستهاي او به طرف آسمان بلند و اشكهايش بر گونه‌ها جاري بود و به زمين مي‌رسيد. پس از اينكه زمان وقوف به پايان رسيد و مردم از آنجا كوچ كردند، او را خطاب قرار دادم و به وي گفتم: اي ابا محمد! وقوف كسي را به زيبايي وقوف تو نديدم. عبدالله پاسخ داد: به خدا قسم!‌ جز براي برادرانم (برادران ديني) كسي را دعا نكردم؛ زيرا ابا الحسن امام كاظم(علیه السلام) فرمودند:«مَنْ‏ دَعَا لِأَخِيهِ‏ بِظَهْرِ الْغَيْبِ نُودِيَ مِنَ الْعَرْشِ وَ لَكَ مِائَةُ أَلْفِ ضِعْفِ مِثْلِه؛  كسي كه پشت سر برادرش دعا كند، از عرش ندا مي‌رسد كه براي تو صد هزار برابر آن است.» من دوست نداشتم كه صد هزار برابر را رها كنم و به يك دعا مشغول شوم كه نمي‌دانم مستجاب مي‌شود يا نه.
ب) شايسته تأكيد است در شبهاي قدر از ادعية وارد شده استفاده شود؛ زيرا پيوسته فقها بر ادعيه مأثوره تأکید دارند. برخي از ادعيه‌اي كه مناسب است در اين شبها خوانده شود، عبارت است از: دعاي مكارم الاخلاق، دعاي جوشن كبير، دعاي توبه و ادعيه صحيفة سجاديه.
10. روزهاي قدر
كه روزهاي قدر (روز نوزدهم، بيست و يكم و بيست و سوم) هم مانند شبهای قدر‌ داراي فضيلت و شرافت است. علامه مجلسي در اين مورد مي‌فرمايد: روزهاي اين شبها را نيز بايد حرمت داشت و به عبادت،‌ تلاوت قرآن و دعا به‏سر برد؛ زيرا در احاديث معتبره وارد شده است كه روز قدر در فضيلت مثل شب قدر است.  
11. معصیت
در ابتدای کلام، از قول مرحوم کاشف الغطاء یادآور شدیم: همان گونه که فضیلت انجام کارهای نیک در لیالی قدر بسیار است، عظمت گناه در این شبها نیز بسی بزرگ‏تر از زمانهای دیگر می‏ باشد.
 اینک برخی از گناهانی که ممکن است در این شبها رخ دهد را ذکر می‏ نماییم:
1. ایجاد مزاحمت: بحمدالله تعالی مراسم شبهای قدر، خواندن ادعیه و احیاء این شبها به طور عمومی صورت می‏پذیرد، ولی ممکن است این نحوه برگزاری مراسم شب قدر برای برخی از مردم ایجاد مزاحمت نماید. پس باید مراسم به‏گونه‏ای باشد که سلب آسایش دیگران را در پی‏نداشته باشد. اتفاق همه فقها بر حرمت ایجاد زحمت برای دیگران است. آنچه ممکن است سبب آزار و اذیّت دیگران شود عبارت است از:
الف. ایجاد سد معبر توسط برگزار کنندگان و شرکت کنندگان در مراسم شب قدر.
ب. ناهنجار بودن صدای بلندگوها که ممکن است برای برخی از مردم به خصوص اشخاص مریض یا همسایگان مساجد و حسینیّه‏ ها ایجاد مزاحمت نماید. 
2. بیرون بردن اموال وقفی یا تخریب آنها: حفظ موقوفات، وظیفه شرعی و همگانی است و نیز باید از اموال وقفی در جهتی که خود واقف وقف نموده است، استفاده نمود. براین اساس لازم است از زیان رساندن به فرشها و در و دیوار مساجد و حسینیه‏ ها و سایر مکانهایی که وقف یا از اموال عمومی به شمار می‏رود، به شدّت اجتناب نمود.
3. اختلاط زن و مرد: در برخی از مکانهای برگزاری مراسم مذهبی و از جمله شب قدر، تفکیک کامل بین زن و مرد صورت نمی‏گیرد، از این‏رو ممکن است مسائل محرم و نامحرم مراعات نشده و ناخواسته سبب تحقّق معصیت گردد، پس باید به این امر توجه داشت تا این مراسم معنویِ مستحبی، آلوده به معصیت نشود.
4. ایجاد اختلاف: قرآن مجید ایجاد فتنه را بالاتر از قتل می‏داند. از این رو بر وُعّاظ، مداحان و برگزارکنندگان مراسم، لازم است از بر زبان راندن و انجام آنچه موجب اختلاف بین مسلمین می‏شود، دوری نموده، بلکه این مراسم را وسیلۀ اتحاد بیش‏تر بین مسلمانها که همواره مورد تأکید همۀ مراجع و مقام معظم رهبری(حفظه الله) است، قرار دهند. 

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.