امام علی(علیه السلام)‌ در آينة قرآن

حسین تربتی
قرآن مستندترين كتاب آسماني است؛ چرا که برخلاف سایر كتب آسماني (همچون تورات و انجيل و...)، هيچ تحريفي در آن راه نيافته و نيز محكم‌ترين و قوي‌ترين سندي است براي مسلمانان كه اگر حكم صريح و فضايل روشني دربارة فردي و يا افرادي در آن نازل شده باشد و سنّت قطعي برخلاف آن نباشد، يقيناً معتبر است و بدون هيچ شك و شبهه‌اي بايد پذيرفته شود.
آنچه پيش رو داريد، اهمّ نظرياتي است كه در كتب فريقين دربارة آيات مربوط به امير مؤمنان علي(علیه السلام) آمده است.
البته طرح اين نظريات بعد از دوراني است كه در زمان خلفا (ابوبكر و عمر و عثمان) تا زمان «عمر بن عبد العزيز» نقل حديث، خصوصاً دربارة اهل بيت(علیهم السلام) ‌و شخص امام علي(علیه السلام) ممنوع بود.  
و صد البته كه هدف اصلي، از بين بردن ادلّة امامت و فضايل اهل بيت(علیهم السلام) و شخص امام علي(علیه السلام) بود.
يكي از محققان در اين زمينه مي‌گويد: «قرائن شهادت مي‌دهد كه صدور اين بخشنامه (منع حديث) انگيزة سياسي داشته و منظور اين بوده است كه در پرتو آن امتياز[ات] بزرگي را كه آن روزها نصيب اميرمؤمنان علي(علیه السلام) شده بود، از بين ببرند؛ زيرا اميرمؤمنان(علیه السلام) هنگامي كه پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در قيد حيات بود، كتابهايي [در تفسير قرآن، و...] تأليف نمود كه در آنها احاديث پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را گرد آورد.»  در نتيجه دشمنان حضرت(علیه السلام) از سَرِ عداوت و كينه‌توزي از بيان رواياتي كه به فضايل امام علي(علیه السلام) در قرآن اشاره دارد، خودداري كردند، و دوستان بخاطر ترس، تقيّه، عدم امكانات و امنيت، از اين كار خودداري مي‌كردند.
از محمد بن ادريس شافعي نقل شده كه گفته است: من تعجب مي‌كنم از حال علي(علیه السلام) كه دشمنان آن حضرت (از امويها و نواصب و خوارج) ‌از بغض و كينه فضائل آن حضرت را نقل نمي‌كنند و دوستان علي هم از ترس و تقيه خودداري از ذكر مناقب مي‌نمايند، مع ذلك تمام كتابها پر است از فضائل و مناقب آن حضرت كه نُقلِ تمام مجالس است. 
و نيز اين اعترافات بعد از زماني است كه عده‌اي چون معاويه تلاش كردند كه اولاً سخنانی عليه امام علي(علیه السلام) جعل نمايند، و ثانياً فضايلي را كه مربوط به آن حضرت بوده، به ديگران نسبت دهند. 
«ابو جعفر اسكافي» مي‌گويد: «معاويه عده‌اي از اصحاب و تابعان را وادار كرد كه حديثهايي در طعن و تبرّي از علي(علیه السلام) جعل كنند و براي اين كار اجرت زيادي تعيين كرد و افرادي مانند ابو هريره،‌ عمرو بن عاص، عروة بن زبير و... را اجير كرده بود.» 
و همين طور معاويه چهارصد هزار درهم به «سمرة بن جندب» داد تا حديثي جعل كند كه آية 207 سورة بقره ((وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّه))‏ را كه در «ليلة‌ المبيت» دربارة حضرت علي(علیه السلام) وارد شده بود، بگويد دربارة «عبد الرحمن بن ملجم» نازل شده است و او نيز اين كار را انجام داد. 
تقسيم آيات وارده
آيات وارده درباره امام علي(علیه السلام) بر دو قسم ‏اند:
1. آيات مربوط به امامت و ولايت آن حضرت؛
2. آيات مربوط به فضائل آن حضرت.
هر يك از اين دو قسم نيز به نوبة خود به دو قسم تقسيم مي‌شود.
آیات امامت و ولایت
الف) آياتي كه مربوط به ولايت و امامت تمامي امامان است،‌ مثل آية ((أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُم‏))؛  و آية عَهْد امامت: ((لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ))؛  
ب) آياتي كه مخصوص امامت و ولايت اميرمؤمنان علي(علیه السلام) مي‌باشد، مثل آية اكمال ((الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُم‏))؛  يا آية تبليغ ((بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ))؛  و آية ولايت ((إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا)).  
آیات فضائل
آيات فضايل نيز به دو دسته تقسيم مي‌شوند: يك دسته آياتي است كه مربوط به فضايل تمام اهل بيت(علیهم السلام) است،‌ مثل آية مودّت در سورة شوري آية 23،‌ و آية مباهله در سورة آل عمران،‌ آية 61 و دستة دوم آیاتی که مربوط به فضائل شخص امام علی(علیه السلام) است.
آنچه ما در این اثر تقدیم می‏كنيم آمار كلّي است از آياتي كه دربارة امام علي(علیه السلام) نازل شده است، اعم از آياتي كه مربوط به ولايت و امامت حضرت است و همچنين آياتي كه مربوط به فضايل آن بزرگوار مي‌باشد.
روايات وارده در اين باب
رواياتي كه در اين زمينه در منابع فريقين آمده است، به چند گروه تقسيم مي‌شود: گروهي از روايات تصريح دارد بر اینکه: آنقدر که دربارة حضرت علي(علیه السلام) آية نازل شده، دربارة هيچ كسي نازل نشده است. گروه دوم از روايات مي‌گويد: ثلث قرآن درباره اهل بيت و حضرت علي(علیه السلام)‌ مي‌باشد (طبعاً اگر دربارة اهل بيت هم باشد، شامل حضرت علي(علیه السلام) نيز مي‌شود).
گروه سوم رواياتي است كه يك چهارم قرآن را دربارة اهل بيت و حضرت علي(علیه السلام) دانسته و دستة چهارم هر آيه‌اي را كه با ((يَا اَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا)) آغاز شده است مربوط به حضرت علي(علیه السلام) برمي‌شمرد. و گروه پنجم رواياتي است كه عدد خاص را اسم برده، مثل: سيصد يا هشتاد آيه و امثال آن.
الف) امير المؤمنين(علیه السلام) در مقام اوّل 
«حاكم نيشابوري» در كتابش به نام «شواهد التنزيل»‌ روايات فراواني در اين زمينه نقل مي‌كند، از جمله مي‌گويد: «حَكِيمِ الْأوْدِي قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيك، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقٍ، عَنْ يَزِيدِ بْنِ رُومَانٍ قَالَ: مَا اُنْزِلَتْ فِي أحْدٍ مَا أُنْزِلَ فِي عَلِيٍّ مِنَ الْفَضْلِ فِي الْقُرْآنِ؛ درباره هيچ كسي به اندازه‌اي كه آيات در فضل [و عظمت] حضرت علي(علیه السلام) نازل شده است،‌ آيه نازل نشده.» 
از «سعيد بن جبير» از «ابن عباس» نقل شده است كه گفت: «مَا نَزَلَ فِي أَحَدٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا نَزَلَ فِي عَلِيٍّ(علیه السلام)؛‏ به آن اندازه كه درباره علي(علیه السلام) از كتاب خدا (قرآن) نازل شده، دربارة هيچ كسي آيه نازل نشده است.» 
از «يزيد بن رومان» نقل شده است كه گفت: «مَا نَزَلَ فِي أحَدٍ مِنَ الْقُرْآنِ مَا نُزِلَ فِي عَلِيِّ بْنِ أبِي طَالِبٍ؛  آنچه از (آيات) قرآن دربارة عليّ بن ابي‏طالب(علیه السلام) نازل شده است، دربارة هيچ كسی نازل نشده.»
ب) امام علي(علیه السلام) بر قلّة فضايل قرآني
دستة دوّم از روايات مي‌رساند كه هر چه آيه دربارة فضيلت و عظمت گروه و يا فردي نازل شده است، حضرت علي(علیه السلام) در رأس تمام آنها است، منتها در بعضي تعبير «شَرِيفُهَا» دارد، در روايت ديگري از ابن عبّاس سه تعبير «سَيِّدُهَا»، «اَمِيُرهَا» و «شَرِيفُهَا» جمع شده است. 
جالب اين است كه حاكم نيشابوري از صفحة 63 شمارة 69 تا صفحه 71 شمارة 83 حدود 14 روايت را با همين مضمون نقل كرده است كه هر سه تعبير در كنار هم جمع شده است. 
روايات فوق نشان مي‌دهد كه هر چه آيه دربارة فضايل وارد شده است، در رأس آنها حضرت علي(علیه السلام) قرار دارد.
تعداد ((يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا)) در قرآن، طبق آمار «المعجم المفهرس» بيش از 260 مورد مي‌باشد. 
در روايت «حذيفه» تعبير زيبايي آمده است كه مي‌گويد: «مَا نَزَلَتْ فِي الْقُرْآن‏ ((يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا)) إِلَّا كَانَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام) لُبُّهَا وَ لُبَابُهَا؛  هيچ آية ((يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا)) در قرآن نازل نشده است [كه نشانه فضيلت و عظمت است]، مگر اينكه مغز و خالص آن مربوط به علي(علیه السلام) است.»
بعضي «رَأسُهَا» دارد و بعضي «اَمِيرُهَا» و در بعضي روايات اين تعبيرها جمع شده است. 
«مجاهد» نقل كرده است كه: «مَا نَزَلَتْ فِي الْقُرْآن‏ إِلَّا عَلِيٌّ رَأْسُهَا؛  آيه در قرآن نازل نشده است [دربارة فضيلت و عظمت]،‌ مگر علي(علیه السلام) در رأس آنها قرار دارد.»
«فرات كوفي» نقل كرده است كه: «مَا نَزَلَتْ فِي الْقُرْآن‏ آيَةُ ((يَاأيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا)) إلاَّ كَانَ عَلِيٌّ(علیه السلام) أمِيرُهَا؛  آنچه در قرآن آية «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد!» نازل شده است، علي(علیه السلام) امير (و مصداق برتر) آن مي‌باشد.»
در روايت ديگر «شَرِيفُهَا» آمده است. 
در بعضي ديگر، اين دو تعبير كنار هم آمده است. از جمله، از «ابن عباس» نقل شده است كه گفت: «مَا أنْزَلَ اللهُ فِي الْقُرْآنِ آيَةُ ((يَاأيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا)) إلاَّ عَلِيٌّ(علیه السلام) أَمِيرَهَا وَ شَرِيفَهَا، وَلَقَدْ عَاتَبَ اللهُ أصْحَابَ‌ مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله و سلم) وَلَمْ يَذْكُرْ عَلِيّاً(علیه السلام) إلاَّ بِخَيْرِ؛  آيه «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد!» در قرآن نازل نشده است، مگر اينكه علي(علیه السلام) برترين و شريف‌ترين (مصداق) آن است. به راستي خداوند (برخي) اصحاب محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم) را سرزنش كرده؛ ولي علي(علیه السلام) را به جز خير (و خوبي) ياد نكرده است.»
همين مضمون در مناقب خوارزمي و حليّة الاولياء، ج 1، ص 64، فضايل الصحابة، ج 2، ص 654، تاريخ ابن عساكر، ج 2، ص 409 نقل شده است. 
ج) كرايم قرآن درشأن اهل بيت و علي(علیه السلام) 
در دسته‌اي از روايات آمده است كه كرايم قرآن، دربارة حضرت علي(علیه السلام) نازل شده است. اين مضمون هم در منابع شيعه و هم منابع اهل سنّت آمده است. 
در «بحار الانوار» از عكرمه،‌ از ابن عبّاس نقل شده است كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ فِي عَلِيٍّ(علیه السلام) كَرَائِمَ الْقُرْآنِ؛  به راستي خداوند عزيز و جليل دربارة‌ علي(علیه السلام) كريمه‌هاي قرآن (و آيات نيك آن) را نازل فرموده است.» همين مضمون در جاهاي ديگر بحار الانوار نيز آمده است. 
امام سجاد(علیه السلام) مي‌فرمايند: «نُزِّلَ الْقُرْآنُ عَلَيْنَا وَلَنَا كَرَائِمُهُ؛  قرآن بر ما [يعني رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و آلش] نازل شده و آيات كريمة آن به ما اختصاص دارد.»
د) يك سوّم و يا يك چهارم قرآن دربارة حضرت علي(علیه السلام)
جمعي از روايات بر اين مطلب دلالت دارند كه ثلث قرآن دربارة اهل‏بيت و حضرت علي(علیه السلام) مي‌باشد. «اصبغ بن نباته» از امام علي(علیه السلام) نقل كرده است كه آن حضرت فرمود: «نَزَلَ الْقُرْآنُ أثْلاَثاً، ثُلْثٌ فِينَا وَ ثُلْثٌ فِي عَدُوِّنَا وَ ثُلْثٌ فَرَائِضٌ وَ أحْكَامٌ وَ سُنَنٌ وَ اَمْثَالٌ؛  قرآن به سه قسمت نازل شده: يك سوم آن دربارة ما (اهل بيت(علیهم السلام)) است، و يك سوم آن دربارة (مذمّت و ملامت)‌ دشمنان، و يك سوم آن نيز مربوط به واجبات و احكام و سنّتها و تمثيلها.»
در روايات ديگر به جاي ثلث، ربع دارد، از جمله:  «اَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَه، عَنْ عَلِيِّ بْنِ اَبِي طَالِبٍ(علیه السلام) قَالَ: نَزَلَ الْقُرآنُ أرْبَعَةَ أرْبَاعٍ رُبْعٌ فِينَا، وَ رُبْعٌ فِي عَدُوِّنَا، وَ رُبْعُ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ وَ رُبْعُ فَرَائِضَ وَ أحْكَامٍ. 
هـ) سيصد آيه دربارة علي(علیه السلام) 
جمعي بر اين باورند كه فقط سيصد آيه از قرآن دربارة حضرت علی(علیه السلام) نازل شده است، از جمله: جمعي از علماي اهل سنّت مثل ابن‏حجر، خطيب بغدادي، سيوطي، گنجي شافعي، ابن عساكر، شيخ سليمان قندوزي و... از ابن عباس روايت كرده‌اند كه گفت: «نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ ثَلَاثُ مِائَةَ آيَةٍ؛  در شأن علي سيصد آيه نازل شده است.» جالب است كه در تعبير «قندوزي» دارد: «اَكْثَرُ مِنْ ثَلَاثَ‌ مِائَةَ آيَةِ؛  بيش از سيصد آيه در شأن علي نازل شده است.»
مرحوم سلطان الواعظين شيرازي، از حافظ ابونعيم اصفهاني كه كتاب مستقلي دارد به نام «مَا نَزَلَ مِنَ الْقرآن فِي عَليٍ(علیه السلام)» و حافظ ابوبكر شيرازي، صاحب كتاب «نزول القرآن في علي(علیه السلام)» و طبراني و محمد بن يوسف گنجي شافعي، نقل نموده است كه سيصد آيه از قرآن در شأن امام علي(علیه السلام) نازل شده است.  

ادامه دارد ...

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.