دروغ، رذيله بزرگ اخلاقي(4)

 علي مختاري 
اشاره
در شماره 159 از ماهنامه مبلّغان، مبحثي با عنوان «دروغ، رذيلة بزرگ اخلاقي» آغاز گرديد و در شماره هاي 160 و 161 ادامة آن ارائه شد؛ در ضمن اين موضوع به مباحثي همچون: «معناي دروغ»، «مفاسد فردي و اجتماعي دروغ»، «نكوهش دروغ»، «پيامدهاي دروغ»، «راه درمان»، «و ريشه ها و انگيزه ها» و... اشاره گرديد؛ اكنون ادامة اين مبحث تقديم مي گردد.
دروغ شوخي
شيطان براي شكستن قبح دروغ، آن را در نزد مؤمنان با توجیه، تزیین و تشویق، در می‏ آراید؛ با الفاظی همچون: شوخي و مزاح مستحب است و... .
حضرت سجاد(علیه السلام) همواره به فرزندانش گوشزد مي فرمود: «اتَّقُوا الْكَذِبَ الصَّغِيرَ مِنْهُ وَ الْكَبِيرَ فِي كُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَذَبَ فِي الصَّغِيرِ اجْتَرَى عَلَى الْكَبِير؛  از دورغ بپرهيزيد! كوچك و بزرگش، جدّي و شوخي اش؛ زيرا هر گاه انسان در مورد كوچك دروغ بگويد، بر دروغ بزرگ نيز جرأت پيدا مي كند.»
پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مي فرمايد: «من ضمانت مي كنم خانه اي را در حومة بهشت، خانه اي را در وسط بهشت و خانه اي را در مراتب بالاي بهشت براي كسي كه: «تَرَكَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كَانَ مُحِقّاً وَ لِمَنْ تَرَكَ الْكَذِبَ وَ إِنْ كَانَ هَازِلًا وَ لِمَنْ حَسُنَ خُلُقُهُ؛  مراء و جدال بي جا را ترک کند، هر چند حق با او باشد و براي كسي كه دروغ را، هر چند شوخي باشد ترك نمايد و براي كسي كه اخلاقش را نيكو گرداند.»
در اواخر حيات پربار حضرت آيت الله حاج آقا حسين بروجردي، پزشكي از خارج براي معالجة ايشان آمده بود. وي از این فرصت، حُسن استفاده را كرد و سؤالاتي پرسيد، از جمله گفت: چرا اسلام مشروبات الكلي و خمر را حرام كرده است؟ پاسخ شنيد: زيرا عقل را مختل مي سازد و هنگامي كه انسان تحت فرمان عقل نباشد، دست به هر كاري مي زند و... دوباره پرسيد: اگر چند قطره مصرف شود، عقل را نابود نمي كند. آقا پاسخ دادند: اگر شرب خمر ـ ولو اندك ـ تجويز شود، به تدريج مردم عادت مي كنند، قبح آن فرو مي ريزد و نوع مردم اين گونه اند كه بر يكي دو قطره باقي نمي مانند و روز به روز بر آن مي افزايند. پزشك از اين نوع پاسخها خيلي خرسند شد.
بيش تر معتادان يا جانيان خطرناك، روز اوّل تصوّر نمي كردند به اين مراحل برسند. 
بنابراین می‏توان گفت: برخی اقسام دروغ همانند گناهان کوچکی هستند که به آهستگی افراد را به لبة پرتگاه و سقوط به اعماق ظلمت و تاریکی می‏رسانند. امام علي(علیه السلام) به «اصبغ بن نباته» از خواص اصحاب امام(علیه السلام) مي فرمايد: «لَا يَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتْرُكَ الْكَذِبَ هَزْلَهُ وَ جِدَّهُ؛  هيچ كس طعم ايمان را نمي چشد، مگر آنكه دروغگويي را به شوخي يا جدّي رها سازد.»
مكتب تربيتي اسلام در تربيت فرد  چه دست توانايي دارد! و چه امتيازات روشني! هم چنان كه اگر كسي غذايي را خورد و طعم آن را درك نكرد، قطعاً جسم او مريض است. 
دروغ كوچك و يا تعارف
«اسماء بنت عميس» مي گويد: من ساقدوش عايشه بودم كه او را مهيّا كردم و نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بردم. عده اي از زنان نيز با من بودند. به خدا سوگند! نزد حضرت(صلی الله علیه و آله و سلم) خوراكي جز ظرفي شير نبود. ايشان مقداري نوشيدند، سپس به عايشه دادند. عايشه خجالت كشيد و آن را نگرفت. من گفتم: دست رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را كوتاه مكن! عايشه با شرم، آن ظرف شير را گرفت و مقداري نوشيد. سپس پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به او فرمود: شير را به بقيّة زنان و همراهانت بده تا بنوشند. آنها گفتند: ما ميل نداريم! حضرت فرمودند: «لَا تَجْمَعْنَ جُوعاً وَ كَذِبا؛  گرسنگي و دروغ را با هم جمع نكنيد.»
اسماء مي گويد: من عرض كردم: اي رسول خدا! اگر كسي از ما ميل به چيزي داشته باشد و بگويد: ميل ندارم. آيا اين دروغ به شمار مي آيد؟ فرمودند: «إِنَّ الْكَذِبَ لَيُكْتَبُ حَتَّى يُكْتَبُ الْكُذَيْبَةُ كُذَيْبَةً؛  دروغ (در نامة عمل)  نوشته مي شود، حتي دروغ كوچك هم، دروغ كوچك نوشته مي شود.»
تعارفات دروغين
يكي از دانشجويان خارجي با قاطعيت مي گفت: ايرانيها دروغگو هستند و بر همين عقيده بود. وقتي دليل خواستيم، گفت:  خودم بارها تجربه كرده ام. گفتم: ما كه ايراني هستيم، چرا تجربه نكرده ايم؟ گفت: بارها شده كه رانندة تاكسي به خودم مي گفت: قابل نداره، مهمان ما باشيد. بعد كه پياده مي شدم. با فحاشي پرخاش مي كرد كه چرا كرايه نمي دهي! گفتني است كه در بسياري كشورها تعارف وجود ندارد.
شهامت «نه» گفتن
اگر شهامت نه گفتن، صراحت لهجه، كنار گذاشتن رودربايستي و كم رويي را تمرين كنيم، نيازي نمي بينيم كه در بسياري موارد دروغ بگوييم.
شهيد قدوسي(رحمه الله) مي گويد: «اگر شخصي ـ بر خلاف آداب معاشرت ـ از موضوع محرمانه اي سؤال كند، براي اينكه جواب دهنده اين قدرت نفس [شهامت] را در خود نمي بيند كه بگويد: "متأسفانه از جواب صريح به شما معذوريم" دست به دامن دروغ مي زند.»
گاهی درب خانه را مي كوبند و صاحبخانه که قادر نيست با رعایت ادب و انسانيّت جلوي در رفته و بگويد: «الآن از پذيرفتن  شما معذورم»، مرتکب دروغ شده، زن يا خانواده اش را مجبور مي كند كه بروند و بگويند: «آقا در منزل نيست» غافل از اينكه براي فرار از ترك آداب معاشرتِ خيالي، به ترك ادبي كه از لوازم ايمان است، اقدام كرد.
نظير اين مسئله كارهاي معمولي و روزانه اي است كه متأسفانه عدّه اي از مسلمانان به خاطر آنكه طعم ايمان را نچشيده و قدرت نفس، در آنها به وجود نيامده، مرتكب مي شوند. 
تمرین رازداری
برخي از دروغها،  از آن‏رو انجام مي شود كه انسان نمي خواهد يا نمي تواند حقيقت را بگويد. حال به جاي دروغ، اگر تمرين كنيم رازدار باشيم، هم راه نجاتي است از دروغ، و هم عمل به يكي از وظايف اسلامي. به عبارتي «گفتن دروغ، حرام است؛  ولي گفتن راست كه واجب نيست.»
توضیح:
از اخلاق واجب شيعه، كتمان اسرار مذهب و نظام است. البته رازداري در مسائل فردي و خانوادگي و... نيز لازم است؛ ولي آنچه براي مبلّغ اهميّت ويژه اي دارد، رازداري در امور مربوط به حوزه هاي علميه، مرجعيّت، ولايت و نظام اسلامي است؛ زيرا ديده شده كه برخي سخنرانان در رسانة ملي به طلاب يا حوزه ـ به اعتقاد خودشان ـ  نصيحت  مي كنند؛ ولي در واقع پرده دري يا تضعيف، صورت مي گيرد و نكته اي را كه مربوط به چند نفر است، براي ده ها هزار روحاني شايع مي كنند و آبرو و اُبهّت تشيّع را زير سؤال مي برند. با كتوم بودن، موفّق خواهيم شد كه خيلي از سخنان يا اسرار را نگوييم و به دروغگويي مجبور نشويم. در كتب روايي ابوابي با تعبير «كتمان السرّ» و «اذاعة اسرار» وجود دارد كه تفسيرش مقالي مفصل مي طلبد. امروزه نشر علني برخي از سبّ و لعنها، كه جان و خون مؤمنين را در اطراف جهان به خطر مي اندازد، از مصاديق «اسرار اهل بيت(علیهم السلام)» است.
امام سجاد(علیه السلام) مي فرمايد: «وَدِدْتُ وَ اللَّهِ أَنِّي افْتَدَيْتُ خَصْلَتَيْنِ فِي الشِّيعَةِ لَنَا بِبَعْضِ لَحْمِ سَاعِدِي النَّزَقَ وَ قِلَّةَ الْكِتْمَانِ؛  به خدا سوگند دوست  دارم به جبران دو خصلت شيعيانمان، مقداري از گوشت بازويم را فديه دهم  [آن دو خصلت عبارت اند از:] شتابزدگي و رازدار نبودن.»
امام صادق(علیه السلام) مي فرمايد: «كِتْمَانُ سِرِّنَا جِهَادٌ فِي سَبِيلِ اللَّه‏؛  پوشيده نگه داشتن اسرار ما، جهاد در راه خدا است.»
همچنين مي فرمايد: «وَ اللَّهِ إِنَّ أَحَبَّ أَصْحَابِي إِلَيَّ أَوْرَعُهُمْ وَ أَفْقَهُهُمْ وَ أَكْتَمُهُمْ لِحَدِيثِنَا؛  به خدا سوگند! محبوب ترين يارانم نزد من كسي است كه پاكدامن ترين، دين شناس ترين و رازدارترين فرد نسبت به سخنان ما باشد.»
با توجه به سفارش أكيد بر نشر و تبليغ حديث، روشن است كه اين احاديث به سخناني از ائمه(علیهم السلام) نظر دارد كه نبايد همگانی شوند و جزء اسرار محرمانه و طبقه بندي  شده اند. 
در نظامهای مختلف دنیا اسرار و اسناد محرمانه را بدین‏گونه تقسیم می‏کنند: «محرمانه»، «خيلي محرمانه»، «سرّي» و «به كلّي سرّي».
صاحب كتاب «ميزان الحكمة» در واژة «كتم» 25 حديث نقل می‏کند. به عنوان مثال: امام صادق(علیه السلام) مي فرمايد: «مَنْ أذَاعَ عَلَيْنَا حَدِيثَنَا فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ جَحِدَ حَقِّنَا؛  كسي كه حديث ما را به زبان فاش سازد، به منزلة كسي است كه حقّ  ما را انكار كند.»
و نيز مي فرمايد: «مَا قَتَلَنَا مَنْ أَذَاعَ حَدِيثَنَا قَتْلَ خَطَإٍ وَ لَكِنْ قَتَلَنَا قَتْلَ عَمْدٍ؛  آن كس كه حديث ما را فاش سازد،  ما را به خطا نكشته؛ بلكه به قتل عمد كشته است.»
مولوي عبد الحميد از طلاب اهل سنّت می‏گوید: خدمتي كه فلان روحاني شيعه (که به اهل سنّت بدگویی می ‏کرد و فيلم بدگویی های او در بين اهل سنّت منتشر شد و موجب پرورش صدها نفر با روحية عبدالمالك و برادرش عبد الحميد ريگي و القاعده شد) به ما كرد، با ميلياردها دلار نمي توانستيم انجام دهيم.
رفتار مؤمنان با دروغگو
دروغ، نوعي بيماري است و انواع گوناگون دارد كه به عنوان اصل اوّلي بايد به فكر نجات و شفاي آنان بود و وظيفة امر به معروف و نهي از منكر را به تناسب مقتضيات و مورد، انجام داد، نظير برخورد با معتادان،  كه يكسان نيست. مثلاً بايد به كساني كه آغاز راه انحراف هستند، روحيه داد يا شخصيت و كرامت آنان را بازسازي كرد و... .
اكنون چند نكته اي را در برخورد با دروغگويان حرفه اي براي تنبّه آنان يا مصونيّت خودمان از آسيب هايشان  بيان مي كنيم:
1. عدم رفاقت با دروغگو
امير مؤمنان علي(علیه السلام) مي فرمايد: «يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَجْتَنِبَ مُوَاخَاةَ الْكَذَّابِ فَإِنَّهُ يَكْذِبُ حَتَّى يَجِي‏ءَ بِالصِّدْقِ فَلَا يُصَدَّقُ؛  شايسته است مسلمان از دوستي و برادري با دروغگو بپرهيزد؛  زيرا او آنقدر دروغ مي گويد كه اگر سخن راستي نيز بر زبان آورد، ديگر باور نخواهد شد.» 
امام صادق(علیه السلام)  مي فرمايد: «لَا تُشَاوِرْ أَحْمَقَ وَ لَا تَسْتَعِنْ بِكَذَّابٍ وَ ...؛  با احمق مشورت مكن و از دروغگو ياري مخواه...!»
2. عدم مشورت
امام علي(علیه السلام) مي فرمايد: «لَا رَأيَ الْكَذُوبٍ؛  دروغگو، نظرِ ارزشمندي ندارد.»
و نيز مي فرمايد: «لَا تَسْتَشِرِ الَكَذَّابَ فَإِنَّهُ كَالسَّرَابِ ، يُقَرِّبُ عَلَيْكَ الْبَعِيدَ وَ يُبَعِّدُ عَلَيْكَ [إِلَيْكَ‏] الْقَرِيبَ؛  با دروغگو مشورت مكن؛ چون واقعاً او مانند سراب، دور را در نظرت نزديك نشان مي دهد و نزديك را دور.»
3. رفتار احتياط آميز با دروغگو
خداوند متعال در قرآن کریم می‏فرماید:((يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى‏ ما فَعَلْتُمْ نادِمينَ))؛  «اي كساني كه ايمان آورده ايد! اگر فاسقي براي شما خبري مهم آورد، دربارة آن تحقيق كنيد، تا مبادا از روي ناداني به قومي آسيب برسانيد، آن گاه از آنچه بر سرشان آورده ايد، پشيمان شويد.»
در شأن نزول آيه آمده است: «وليد بن عقبه» از كساني بود كه در ابتدا ظاهري زيبا و خوب داشت،  تا جايي كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) او را مأمور كرد به سوي قبيلة «بني مصطلق» برود و زكاتهاي آنها را بگيرد. 
وقتي افراد قبيله شنيدند مأمور پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مي آيد، به استقبالش شتافتند، وليد ترسيد و خيال كرد براي كشتن او مي آيند، پس به مدينه برگشت و به پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) عرض كرد: اينان زكات نمي دهند و... در صورتي كه چنين نبود. پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ناراحت شد و قصد كرد سپاهي به سوي آن قبيله بفرستد كه خدا اين آيه را نازل كرد.
پس از اين ماجرا وليد به عنوان دروغگوي فاسق شناخته شد و پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: او اهل آتش دوزخ است. 
شايد ترك معاشرت و عدم تزويج با دروغگو و رها كردنش سبب بيداري و اصلاح او گردد. امام علي(علیه السلام) مي فرمايد: «مَنْ لَمْ يُصْلِحُهُ حُسْنُ الْمُدَارَاةِ يُصْلِحُهُ حُسْنُ  الْمُكَافَاتِ؛  كسي كه ملايمت و حسن سلوك او را اصلاح نكند، مجازات روزگار اصلاحش خواهد كرد.» 
و نيز مي فرمايد: «مَنْ لَمْ تُصْلِحُهُ الْكرامة أصْلَحَتْهُ الْإِهَانَة؛  هر كه روشهاي كريمانه و اندرزهاي خيرخواهانه اصلاحش ننمايد، هتك حرمت و توهينهاي اجتماع اصلاحش خواهد كرد.»                      ادامه دارد..

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.