آثار دعا بر روح و روان

حسين رفيعي
اشاره:
در شماره قبل از مفهوم و اهمیّت دعا در سخنان اهل بیت(علیهم السلام)  سخن گفتیم؛ اینک آثار آن را در نگاه روان‏شناسان و معصومین(علیهم السلام)  و دانشمندان غربی ملاحضه می‏کنید.
دعا از نگاه انديشمندان غير مسلمان 
 «الكسيس  كارل» مي گويد: كاملاً مشروع است كه براي كسب نيازمنديهاي خود از خدا كمك بگيريم؛ ولي در عين حال، نامعقول است كه از او بخواهيم تا به هوسهاي ما جامة عمل بپوشاند و يا آنچه را به كوشش ميسّر است، به دعا عطا كند. تنها در موردي نتايج نيايش مي تواند مطمئناً به تحقق برسد كه تمام راه هاي درماني، غير عملي و يا مردود باشد. دعا، مثل نفس كشيدن و آب خوردن از ضروريات زندگي است. 
دكتر «فرانك لاباخ» مي گويد: در حقيقت دعا و عمل لازم و ملزوم يكديگرند؛ زيرا هر يك به تنهايي ضعيف اند. مقتدرترين مردان و زنان زمين، در عمل و دعا هر دو نيرومند هستند. بهترين جرّاح، آن كسي است كه بهترين عملش وقتي صورت مي گيرد كه دعا و كار را با هم توأم كند. آيا متوجه نشده ايد كه وقتي با دعا كاري را آغاز مي كنيد و آن را در رداي دعا مستور مي داريد، پيوسته موفقيت فوق انتظاري را به دست مي آوريد؟» 
«ديل كارنگي» متخصص روان كاوي و روان شناسي، دربارة عظمت نيايش و ارتباط با خدا مي گويد: دعا و نيايش، انسان را به كار و كوشش وا مي دارد و نخستين گام  به سوي عمل است. 
«آكهارت يوهان» فيلسوف معروف آلماني، مي گويد: اگر بپرسند: چرا دعا مي كنيد؟ در پاسخ مي گويم: زيرا خداوند در باطن ما تجلّي مي كند و روان ما در ساية پروردگار، تولّدي تازه مي يابد. 
تأثير دعا
1. كليد رستگاري و سعادت: حضرت علي(علیه السلام)  مي فرمايد: «الدُّعَاءُ مَفَاتِيحُ النَّجَاحِ وَ مَقَالِيدُ الْفَلَاح‏؛  دعا، كليد پيروزي و گنجينة رستگاري است.»
انسان پيوسته به دنبال سعادت و رستگاري است و براي رسيدن به آن به هر دري مي زند و راه هاي متفاوت و گوناگوني را تجربه مي نمايد؛ ولي باز مي بيني درمانده و مستأصل شده و به جستجوي گمشدة خود كه همان سعادت و رستگاري است،  مي پردازد. دعا، سعادت و رستگاري انسان را به دنبال دارد و انسان نبايد از آن غافل شود؛ چرا كه غفلت از آن باعث به هم ريختگي انسان شده، شقاوت انسان را به دنبال خواهد داشت.
2. كليد رحمت و چراغ تاريكيها: زماني كه انسان گرفتار ظلمت و تاريكي مي شود، نيازمند نوري است تا او را از گرداب ظلمتها، تاريكيها و گمراهيها برهاند و در مسير درست بندگي قرار دهد.
دعا، اين اثر و تأثير را دارد، لذا امير مؤمنان(علیه السلام)  مي فرمايد: «الدُّعَاءُ مِفْتَاحُ الرَّحْمَةِ وَ مِصْبَاحُ الظُّلْمَة؛  دعا، كليد رحمت و چراغ تاريكيها است.»
3. آرامش بخش روح و روان و كاهش اضطراب و استرس: آرامش، براي انسان امروزي كه در عصر آهن و ماشين زندگي مي كند،  حكم كيميا را دارد. كيميايي كه دست يافتني است. انسان امروزي كه غرق در تجمّلات و به دور از سادگي و آسايش روحي است، نياز به آرامش بيشتر دارد و قدرش را بهتر مي داند؛ چرا كه در به در، به دنبال آن است.
آرامش چيست كه انسان در به در به دنبال آن است؟ آرامش؛ يعني رام كردن آشوب و رها شدن در آسماني از آسايش. آرامش؛ يعني داشتن روحي با طمأنينه و قلبي با سكينه. آرامش، گشودن پنجرة نگاه به بي كرانگي خداوند و تنفس در هواي صبحگاهي راز و نياز است.
آرامش فرشته اي است در وجود ما كه عطر آسايشش را در زندگیمان منتشر مي كند. آرامش واژه اي معنوي است كه نمي توان آن را در قالب كلمات و جمله ها بيان كرد. كساني كه به آسودگي و راحتي ضمير و وجود رسيده اند،  آرامش را مي توانند به خوبي تعريف كنند. وقتي آرامش باشد، پرنده اي مي شويم آسوده از دغدغه ها و بنده اي مي شويم مخلص خدا. آن وقت است كه مي توانيم گل باشيم و عطر آرامش را به ديگران هديه كنيم. بدون آرامش، مسير زندگي سياه درّه اي است كه نمي توان از آن فرار كرد و به دشت روشنايي رسيد. 
انسان ناآرام، ناخودآگاه زندگي را سياه و تار مي بيند. بي آرام، راه ها را چاه مي بيند و چاه ها را راه. بدون آرامش، عقل در ميدانِ بازي روزگار، ابوجهلي است كه نمي داند در چه جهل مركّبي قرار دارد. آرامش است كه همه چيز را با گرماي عشق، زيبا و قشنگ مي كند. آرامش، مسير زندگي را پر از روشنايي مي كند. آرامش است كه دنيا را مثل ايستگاهي در مسير رسيدن به يار معرفي كرده، كمك مي كند تا انسان در انتظار رسيدن قطار وصل، بر سر راه عشق، وفادار بماند.
با اين اوصافي كه از آرامش شد، اين پرسش به ذهن مي آيد كه اين آرامش گم شدة تمام انسانها، چگونه و چطور به دست مي آيد؟
براي يافتن آرامش، بايد از خود رها شد و از نقطه هميشگي صفر به نقطه تازه و آرام بي نهايت رفت، و اين همان دعاست و دعا كردن راه رسيدن به آن.
آرامش واقعي در پرتو دعا حاصل مي شود و ساير آرام بخشها، آرامش مقطعي، سطحي و ناپايدار هستند. انسانها بايد به دنبال آرامشي باشند كه ماندگار باشد و اين حاصل نمي گردد، مگر در ساية شناخت معارف عالية الهي و عمل به آنها.
4. راه مبارزه با شيطان: احياي شخصيت معنوي و انساني افراد جامعه يكي از راههاي مهمّ پيشگيري و درمان آلودگيهاي شهواني است؛ زيرا هنگامي كه انسان از ارزش وجود و شخصيت خود آگاه شود و دريابد كه او عصارة جهان آفرينش و گل سرسبد مخلوقات و خليفة خدا روي زمين است، به اين سادگي خود را به گناه و شهوات نمي فروشد. حضرت علي(علیه السلام)  مي فرمايند: «مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ شَهْوَتُهُ؛  كسي كه بر ارزش وجود خويش پي ببرد، شهوات در برابر او بي ارزش مي شوند.»
يكي از مفيدترين راه هاي مبارزه با شيطان، مسلّح شدن به سلاح دعا است. حضرت علي(علیه السلام)  فرمود: «زياد دعا كن تا از هجوم شيطان در امان بماني.» 
دعا، يكي از بهترين عبادتها و موجب استكمال نفس، قرب به خدا و دوري شيطان مي شود. بندة خدا بايد دعا كند؛ زيرا با تمام وجود به خدا نياز دارد؛ بلكه عين فقر و نياز است و اگر يك لحظه فيض خدا قطع شود، پوچ و نابود خواهد شد.
5. خودباوري و اعتماد به نفس: يك باغبان ماهر، درختان نونهال و نورس را با طناب به درختان قوي مي بندد تا در مقابل برف و باد و باران آسيب نبيند. ما انسانها نيز همچون درختان نورس و نونهالي هستيم كه در مقابل طوفانهاي ضلالت و گمراهي بايد به تكيه گاههاي محكمي از جمله دعا تكيه زنيم تا به گمراهي دچار نشده و به وادي سعادت برسيم.
دعا، باعث خودباوري شده، به گونه اي كه وقتي باور انسان به وسيلة دعا تقويت شود، راه مبارزه با مشكلات هموار شده و قدرت مقابلة انسان افزايش پيدا مي كند و اين ثمرة ارتباط برقرار كردن با وجودي است كه بالاتر از تمام هستي مي باشد.
6. درمان هر درد و دفع بلاها: امام صادق(علیه السلام)  مي فرمايد: «عَلَيْكَ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّ فِيهِ شِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ؛ بر شما باد به دعا كردن؛ زيرا كه دعا شفاي هر دردي است.»
و در ارتباط با دفع بلاها حضرت علي(علیه السلام)  مي فرمايد: «ادْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ عَنْكُمْ بِالدُّعَاءِ قَبْلَ وُرُودِ الْبَلَاءِ؛  امواج بلا را به وسيلة دعا قبل از پيش آمدن حادثه و بلا از خود دور كنيد!»
7. وسيلة تقرّب به خداوند: امام صادق(علیه السلام)  مي فرمايد: «بر شما باد به دعا؛ زيرا به چيز ديگري مثل دعا مقرّب نمي شويد و دعاي كوچك را به جهت كوچكي اش رها نكنيد؛ چون همان خدايي كه دعاهاي كوچك را مستجاب مي كند، دعاهاي بزرگ را نيز مستجاب مي فرمايد.» 
8. برگردانندة  قضاي حتمي: «زراره» مي گويد: حضرت باقر(علیه السلام)  به من فرمود: آيا تو را به چيزي راهنمايي كنم كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله)  در آن مورد استثناء نشده؟ عرض كردم: بلي. فرمود: دعاست كه قضاي مبرم را كه به سختي محكم شده است، برمي گرداند.»
شرايط استجابت دعا
دعا عبادتي است كه همچون ساير عبادات، پذيرفته شدن آن نزد خداوند، به شرايطي بستگي دارد و بدون تحقق آن شروط، انتظار اجابت بيهوده است. از جمله شرايط آن:
الف) شناخت خداوند: شناخت خداوند و ايمان به خدا، زيربناي تمام عقايد و افعال عبادي يك مسلمان است و هر چه درجة شناخت انسان نسبت به خداوند بيشتر شود، توجه و خلوص به عبادتش، از معنويت بيش‏تري برخوردار مي شود. شناخت خداوند نيز در اجابت دعا مؤثر است. رسول خدا(صلی الله علیه و آله)  فرمود: خداي عزّ وجلّ مي فرمايد: «آن كس كه از من خواسته اي بطلبد، در حالي كه بداند نفع و ضرر به  دست من است، دعايش را پاسخ مي گويم.» 
ب) عمل به وظايف شرعي: پايبندي به احكام شرعي و عمل به وظيفه،  از اركان اساسي رشد و تعالي معنوي است. در فقه شيعي، هيچ گاه يك مسلمان از انجام عبادتها معاف نخواهد بود و اگر برخي از عبادات در شرايط دشوار، مانند زمان بيماري از دوش مكلّف برداشته مي شود، به شكل و صورتي ديگر جبران مي گردد. نمونه هاي تاريخي انجام عبادت در مهم ترين عرصه هاي زندگي، از ائمة معصومين(علیهم السلام)  به يادگار مانده است،  از قبيل اقامة نماز جماعت در ظهر روز عاشورا به امامت امام حسين(علیه السلام) .
ج) كسب حلال: همچنان كه غذا بر جسم و تن آدمي آثار خاصّ فيزيكي دارد، بر روح و روان آدمي نيز اثر معنوي بر جاي مي گذارد. مي توان گفت كه يكي از عوامل مهمّ سعادت و شقاوت آدمي، به تغذيه وي وابسته است. غذاهايي كه از راه هاي حرام فراهم مي گردند، يا مواردي كه شارع مقدّس خوردن آنان را منع كرده، زيان بارترين آثار سوء را بر روح و روان انسان بر جا مي گذارند، تا جايي كه در روايات آمده است كه آشاميدن مايعات مست كننده، موجب مي شود تا عباداتهاي آن شخص روزها و هفته ها پذيرفته نشود. در قبولي دعا نيز نوع تغذيه از حيث حلال يا حرام بودن، تأثير مستقيم دارد.
د) خواسته هاي منطقي: نظام هستي مبتني بر قوانيني است كه بر اساس خواست و ارادة خداوند، تخلّف ناپذير است. از آنجا كه نيازها و تقاضاي انسانها بسيار متفاوت است و برخي از خواسته ها تنها با ناديده گرفتن نظام عالم، اجابت پذير است،  بديهي است كه خداوند براي خواسته هاي يك فرد، جهاني را به هم نمي ريزد.  بنابراين، يكي از شرايط مهمّ دعا كردن، معقول و منطقي بودن آن است. 
امام علي(علیه السلام)  مي فرمايد: «يَا صَاحِبَ الدُّعَاءِ لَا تَسْأَلْ مَا لَا يَكُونُ وَ لَا يَحِل‏؛  اي دعا كننده! چيزي كه شدني و يا حلال نيست، درخواست مكن!»
موانع استجابت دعا
1. گناه: امام باقر(علیه السلام)  مي فرمايد: «بنده حاجتي از خدا مي طلبد و برنامة كارش چنان است كه در فاصله اي دور يا نزديك، آن حاجت برآورده مي شود؛ ولي مرتكب گناهي مي شود، پس خداي تبارك و تعالي به فرشته مي گويد: حاجتش را روا مكن و او را محروم كن؛ زيرا او به سخط و غضبم رو آورد و به همين سبب از طرف من مستحقّ محروميّت شد.» 
2. ظلم و ستم به ديگران: امام صادق(علیه السلام)  مي فرمايد: «آن گاه كه مردي ستم كند؛ ولي از طرفي از دست دوست ظالم خود به درگاه خدا دعا كند، خداي بزرگ مي گويد: اينجا شخص ديگري است كه از ستم تو مي نالد و به تو نفرين مي كند و مي پندارد تو به او ظلم كرده اي، حال اگر مي خواهي هم دعاي تو را و هم دعاي او را مستجاب كنم، و اگر مي خواهي اجابت شما را به تأخير بيندازم تا دامن عفو و گذشت من شامل شما دو نفر گردد.»  
3. عدم مصلحت: امام باقر(علیه السلام)  فرموده اند: «خداوند دنيا را هم به دوست مي دهد، هم به دشمن؛ ولي آخرت را جز به كساني كه آنها را دوست مي دارد، نمي دهد. به راستي اگر شخص مؤمن چيزي را كه در دنیا موجب تازيانه است، از خدا بخواهد، به او نمي دهد، اما هر چه  از آخرت بخواهد، به او مي دهد و خدا در دنيا به كافر هر چه بخواهد، پيش از آنكه درخواست كند، مي بخشد، ولي از بهشت محلّ تازيانه اي را مي خواهد و خدا به او هيچ نمي دهد.» 
4. خلاف سنن الهي: حضرت علي(علیه السلام)  مي فرمايد: «نبايد يكي از شما بگويد: خدايا! از فتنه و آزمايش به تو پناه مي برم؛ زيرا كسي نيست كه گرفتار فتنه نباشد؛ ولي كسي كه پناه مي برد، بايد از فتنه هاي گمراه كننده به خدا پناه ببرد؛ چون خداوند سبحان مي فرمايد: بدانيد داراييها و فرزندان شما فتنه هستند.» 
براي يافتن آرامش، بايد از خود رها شد و از نقطه هميشگي صفر به نقطه تازه و آرام بي نهايت رفت، و اين همان دعاست و دعا كردن راه رسيدن به آن
5. موارد ديگر: در روايات به موارد ديگري نيز اشاره شده است؛ از جمله حضرت صادق(علیه السلام)  مي فرمايد: «دعاي پنج دسته مستجاب نمي شود: اوّل، مردي كه با همسرش سازگاري اخلاقي ندارد و ادامة زناشويي براي آنان غيرممكن است، و به جاي اينكه از راه قانونيِ طلاق استفاده كنند، دعا مي كنند كه خدا آنها را از آن گرفتاري نجات دهد. 
دوّم، صاحب بوده و بنده اي كه برده اش سه مرتبه گريخته و صاحبش به زحمت هر مرتبه او را پيدا كرده است؛ ولي او را از خود دور نكرده و نفروخته است و براي بار چهارم آن برده فرار مي كند و او دست به دعا برمي دارد و از خدا مي خواهد كه برده اش را پيدا كند.
سوم، شخصي كه از كنار ديوار شكسته اي كه نزديك به خراب شدن است مي گذرد و به جاي آنكه با شتاب و سرعت از آنجا عبور كند، مي ايستد و دعا مي كند كه آن ديوار بر سرش خراب نشود.
چهارم، مردي كه به ديگري مبلغي قرض داده است؛ ولي بر اين قرض دادن شاهد و گواهي نگرفته، و دعا مي كند كه بدهكار طلب او را بدهد.
پنجم، مردي كه در خانه نشسته و به دنبال كسب و كار نمي رود و از خدا روزي و ثروت مي خواهد.» 
از خداوند متعال مي خواهيم كه جزء گروهي باشيم كه دعاهايمان مورد قبول درگاه احديّت قرار مي گيرد و همواره توفيق آرامش يافتن و نيرو گرفتن به وسيلة  دعا شامل حال ما گردد و قلب حضرت حجّت(عج) نيز از ما راضي گردد.

«والسّلام علي من اتّبع الهدي

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.