روش تعیین سمت قبله

احمد رحماني 
قَدْ نَرَﻯ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ ﻓِﯽ السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ 
یکی از مهم  ترین دغدغه  های هر مسلمان که روزانه حداقل پنج مرتبه با آن مواجه است، تعیین جهت قبله می  باشد که بنا بر احکام شرعی، شناخت جهت و مشخص نمودن قبله بسیار مهم و ضروری است؛ چون بعضی از واجبات مانند: نماز، ساختن مسجد، تذکیة حیوانات(چون نحر و ذبح پرندگان که باید رو به قبله باشد)، به خاک سپردن مردگان و همچنین بسیاری از کارهای مستحب، مانند: خوابیدن، دعا کردن، غذا خوردن، نشستن و... مترتب بر شناخت جهت قبله می باشد. ما در این مقاله ابتدا به تعریف قبله و سپس شأن نزول آیة ذکر شده و طریقة تعیین جهت قبله می پردازیم:
قبله و قبله  یابی
قبله، خانة کعبه است که نمازگزار باید به هنگام نماز به سمت آن رو کند و این کار باید به گونه  ای باشد که عرفاً بگویند که او رو به قبله ایستاده است و در اصطلاح، قبله کوتاه‌ترین خط فرضی است که بین مکان نمازگزار و کعبه یا مسجدالحرام فرض می  شود.
دربارة وجوب شناخت و تعیین جهت قبله شیخ ره در «المقنعة» می فرماید: «فیجب علی المتعبد ان یعرف القبلة، لیتوجه إلیها فی صلاته، و عند الذبح و النحر لنسکه و إستباحته ما یأکله من ذبائحه و عند الاحتضار، و دفن الاموات، و غیره من الأشیاء التی قررت شریعة الاسلام التوجه الی القبلة فیها»  بر انسان متعبّد واجب است قبله را بشناسد تا بتواند در وقت نماز، ذبح و نحر رو به آن بایستد. «لنسکه»؛ یعنی به خاطر روشی که انسان متعبّد دارد و ذبح و نحر را رو به قبله انجام می  دهد، و «استباحته»؛ یعنی چون می  خواهد ذبیحه  هایش را جهت خوردن مباح گرداند و وقت احتضار و دفن اموات و در تمام موارد دیگر که رو به قبله بودن در آنها شرط است. بر این اساس، قبله‌یابی علمی است که از مصادیق مقدمة واجب می  باشد.
شأن نزول آیة قبله
شیخ صدوق ره دربارة تعیین قبلة مسلمین در کتاب «من لایحضره الفقيه» باب قبله مي‌فرمايد: «رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) بعد از نبوّت، سيزده سال در مكّه و نوزده ماه در مدينه به سوي بيت‌المقدس نماز گزارد. يهود ایشان را سرزنش كرده و گفتند: تو تابع قبلۀ ما هستي. از اين  رو، آن حضرت خيلي غمگين شد. هنگامي كه قسمتي از شب سپري گشت، حضرت بيرون رفت و در آفاق آسمان چهره‌اش را مي‌گرداند. وقتي كه صبح شد، نماز صبح را بجای آورد و زماني كه دو ركعت نماز ظهر را گزارده بود، جبرئيل به سوي او آمد و اين آيه را [نازل] فرمود: قَدْ نَرَﻯ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ ﻓِﯽ السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ یعنی: «نگاه هاى انتظارآميز تو را به سوى آسمان [براى تعيين قبلة نهايى] مى بينيم. اكنون تو را به سوى قبله اى كه از آن خشنود باشى، باز مى گردانيم. پس روى خود را به سوى مسجد الحرام كن!» 
سپس جبرئیل دست پيامبر(صلّی الله علیه و آله) را گرفت و چهرة حضرت را به سوي كعبه برگرداند. كساني كه پشت سر آن حضرت بودند، چهره‌‌هاي خود را برگرداندند، تا اینکه مردان در جاي زنان و زنان در جاي مردان قرار گرفتند. بر این اساس جبرئیل نسبت به پیامبر(صلّی الله علیه و آله) دو کار انجام داد: اول اینکه روی حضرت را از بیت  المقدس به سوی کعبه برگرداند، و دوم اینکه پیامبر(صلّی الله علیه و آله) را از جلوی مردان حرکت داد و در پشت سر زنان رو به کعبه قرار داد. بنابراين، آغاز نماز [ظهر] آن حضرت به سوي بيت‌المقدس و پايان آن به سوي كعبه بود. 
هنگامي كه نمازگزاران مسجدي، در مدينه دو ركعت نماز عصر را بجا آورده بودند، اين خبر به آنها رسيد. آنها نيز به سوي قبله رو كردند. بنابراين، آغاز نماز عصر آنان به سوي بيت‌المقدس و پايان آن به سوي كعبه بود و مسجد مزبور را «مسجد ‌القبلتين» نام گذاشتند.
مسلمانان گفتند: اي رسول خدا! آيا نماز ما به سوي بيت‌المقدس ضايع مي‌گردد؟ خداوند ـ عزّ و جلّ ـ اين آيه را نازل فرمود: وَ مَا كَانَ اللّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ...؛ يعني «خداوند نمازتان را به سوي بيت‌المقدس ضايع نمي‌گرداند».
ابزار قبله  یابی
از صدر اسلام و به خصوص پس از گسترش آن، برای قبله  یابی ابزارها و وسایل گوناگونی با دقتهای مختلفی ساخته شد. با پیشرفت علومی مانند جغرافیا، نجوم و مثلثات، روشهایی مانند استفاده از دایرة هندیه  مطرح شد که با استفاده از خورشید، شاخص و داشتن طول و عرض جغرافیایی، جهت قبله برای اکثر نواحی به صورت دقیق یا تقریبی تعیین می‌گردید. یکی از ابزارهایی که مسلمانان از آن، جهت قبله  یابی استفاده کرده  اند، دانش «اسطرلاب» می باشد. 
همچنین اختراع قطب‌نماهای مغناطیسی برای جهت‌یابی و به تبع آن، قبله‌نماهای مغناطیسی، تحوّلی در قبله  یابی به حساب می  آمد. در سال 1331ش تیمسار «حسینعلی رزم‌آرا» قبله‌نمایی مغناطیسی عرضه کرد که در آن میل مغناطیسی شهرها را لحاظ کرده بود.
روش دیگری که در به دست آوردن سوی قبله از آن بهره برده شد، زمانی است که خورشید در سمت‌الرأس کعبه قرار می‌گیرد و آن دو روز در سال می باشد.
با پیشرفت علومی مانند مثلثات کروی معادلاتی و جدولهای نسبتهای مثلثاتی تحوّلاتی در زمینة قبله  یابی به وجود آمد و به مرور زمان و با اختراع ماشین  حسابها و امروزه با حضور رایانه‌ها، کارهای محاسباتی فوق‌العاده سریع و دقیق شده و در کسری از ثانیه می‌توان به انجام محاسبات پیچیده‌ای پرداخت. در کنار این دستگاه‌های محاسباتی، ابزاری مانند «تئودولیت» برای زاویه‌سنجی و دستگاه‌های موقعیت‌یاب مانند «GPS» برای یافتن مشخصات و مختصات دقیق و سریع یک مکان، کار قبله‌یابی فوق‌العاده آسان شده است.
اما برای به دست آوردن سمت قبله، ابتدا باید نسبت به جهات شناخت داشته باشیم که ما در اینجا به بحث «جهت  یابی» می پردازیم. 
جهت‌یابی 
جهت  یابی عبارت است از: یافتن جهتهای جغرافیایی. جهت  یابی از آن جهت اهمیّت دارد که کاربرد ویژه  ای جهت کوه  نوردی، حرکت در جنگل، دشت، دریا و بیابان دارد و نزد مسلمانان، برای یافتن قبله مورد استفاده قرار می گیرد. البته شمال و جنوب دو گونه تعریف می‌شود: جغرافیایی (حقیقی) و مغناطیسی.
شمال و جنوب جغرافیایی(حقیقی) شمال و جنوب جغرافیایی دو مکانی هستند که دایره‌های نصف‌النّهار زمین در آن دو نقطه با یکدیگر تلاقی می‌کنند و شمال و جنوب مغناطیسی زمین همانند یک آهن  ربای بزرگ دارای دو قطب مغناطیسی است. قطب جنوب مغناطیسی، جایی است که خطوط میدان مغناطیسی به صورت واگرا از زمین خارج می‌شوند و نقطة دیگری که این خطوط از آنجا وارد زمین می‌گردند، شمال مغناطیسی است.
جایگاه قطب  های مغناطیسی زمین با گذشت زمان تغییر می‌کند. قطب شمال مغناطیسی در سال 2001م در موقعیت 3/81 درجة شمالی و 8/110 درجة غربی قرار داشت. در سال 2005م نیز در موقعیّت 7/82 درجة شمالی و 4/114 درجة غربی بوده است. 
عقربة قطب‌نما ـ به عنوان یک وسیلة مغناطیسی ـ قطب  های مغناطیسی را یافته و در راستای آنها قرار می‌گیرد و راستای شمال و جنوب مغناطیسی با راستای شمال و جنوب جغرافیایی آن زاویه‌ای می‌سازد.
میل مغناطیسی
زاویة بین شمال حقیقی و شمال مغناطیسی، «میل مغناطیسی» نامیده می‌شود. میل مغناطیسی با موقعیّت، زمان (روزانه و سالانه)، ناهنجاری  های مغناطیسی محلّی، ارتفاع (جزیی و قابل صرف نظر) و فعالیّتهای مغناطیسی خورشید تغییر می‌کند. 
انحراف مغناطیسی
انحراف مغناطیسی، خطای ناشی از تأثیرات جاذبه‌های مغناطیسی موضعی و منطقه‌ای (مانند فلز و الکتریسیته) است که باید در کنار میل مغناطیسی در نظر گرفته شود. هرگاه قطب‌نما در نزدیکی اشیاء آهنی یا فولادی و یا منابع الکتریکی قرار گرفته باشد، عقربه‌اش مقداری از جهت قطب منحرف می‌شود. به‌طور کلّی، همراه داشتن اشیایی از جنس آهن می‌تواند باعث اختلال در حرکت عقربه شود، و حتی وجود یک گیرة کاغذ روی نقشه ممکن است مسئله‌ساز گردد. بنابراین، هنگام استفاده از قطب‌نما باید مطمئن شویم که از اشیای انحراف‌دهندة آن به‌طور کلی دور است. همچنین، احتمال تأثیرگذاری جاذبه‌های مغناطیسی موجود در خاک نیز وجود دارد که بسیار نادر است؛ ولی در مکانهایی که مثل معدن آهن وجود دارد، باید در نظر گرفته شود.
تعیین خط شمال - جنوب جغرافیایی
نخستین گام برای یافتن جهت قبله، پیدا کردن شمال جغرافیایی یا خط شمال - جنوب جغرافیایی است. بنابراین، در اولین مرحله، باید یک جهت‌یابی مناسب انجام دهیم که با توجه به آن، جهت قبله تعیین می‌شود.
امروزه با وسایلی مانند GPS می‌توان به راحتی و با دقت بسیار زیاد جهت جغرافیایی را مشخص کرد؛ اما در نبود ابزار، دانستن روشهای دیگر جهت‌یابی مفید است. با این روشها می‌توان خط شمال ـ جنوب را مشخص کرد:
جهت  های اصلی و فرعی
جهتهای اصلی: 
1. شمال؛
2. جنوب؛
3. مشرق؛
4. مغرب.
جهتهای فرعی:
1. شمال شرقی؛
2. شمال غربی؛
3. جنوب شرقی؛
4. جنوب غربی.
 
همان طور که در تصویر فوق مشخص است، اگر شما رو به شمال بایستید، سمت راست  تان مشرق (شرق، خاور) سمت چپ  تان مغرب (غرب، باختر) و پشت سرتان جنوب است. این چهار جهت را جهتهای اصلی می‌نامند. بین هر دو جهت اصلی، یک جهت فرعی وجود دارد. به طور مثال، نیم  ساز جهتهای شمال و شرق، جهت شمالِ شرقی (شمالِ شرق) را مشخص می‌کند.
با دانستن یکی از جهتها، بقیّة جهت  ها را می‌توان به سادگی تشخیص داد. مثلاً اگر به سوی شمال ایستاده باشید، دست راست شما شرق، دست چپ شما غرب، و پشت سر شما جنوب خواهد بود.
روش‌های جهت‌یابی
جهت‌یابی در شب و روز متفاوت است؛ برخی روش  های جهت‌یابی مخصوص روز، و برخی ویژة شب هستند؛ اما بعضی روشها در تمام مواقع کارایی دارند. مانند: 
1. جهت‌یابی با خورشید:
الف) خورشید تقریباً از سمت مشرق طلوع و در سمت مغرب غروب می‌کند. این مطلب فقط در اول بهار و پاییز (اعتدالین) صحیح می باشد؛ یعنی‌ در اولین روز بهار و پاییز خورشید دقیقاً از شرق طلوع و در غرب غروب می‌کند. با توجه به زاویة انحراف محور زمین (23.5 درجه) این موضوع در فصلهای دیگر فرق دارد و محل طلوع و غروب خورشید نسبت به مشرق و مغرب مقداری انحراف خواهد داشت؛ در تابستان طلوع و غروب خورشید شمالی‌تر از شرق و غرب است، و در زمستان جنوبی‌تر. در اول تابستان و زمستان، محل طلوع و غروب خورشید حداقل حدود 23.5 درجه با محل دقیق شرق و غرب فاصله دارد که این انحراف به هیچ وجه قابل چشم  پوشی‌ نیست. در واقع از آنجا که موقعیّت دقیق خورشید با توجه به فصل و عرض جغرافیایی متغیّر است، این روش نسبتاً غیردقیق می  باشد. تنها جایی که خورشید همیشه دقیقاً از شرق طلوع و در غرب غروب می‌کند، خط استوا است.
ب) در نیم  کرة شمالی زمین، در عرض 23.5 درجه به بالا، در زمان ظهر شرعی، همیشه خورشید دقیقاً در جهت جنوب است و سایة اجسام رو به شمال می‌افتد.
ظهر شرعی یا ظهر نجومی در موقعیّت جغرافیایی شما، دقیقاً هنگامی است که خورشید به بالاترین نقطة خود در آسمان می‌رسد. در این زمان، سایة شاخص به حداقل خود در روز رسیده، پس از آن دوباره افزایش می‌یابد.
2. جهت‌یابی با سایة چوب(شاخص):
شاخص، چوب یا میله‌ای نسبتاً صاف و راست است که به طور عمودی در زمینی مسطح، هموار و افقی (تراز و میزان) فرو شده است. شاخص به دو روش قابل استفاده می باشد:
اول: انتهای سایة شاخص را علامت‌گذاری کرده، مدتی صبر می‌کنیم تا نوک سایه چند سانتی  متر جابجا شود. حال محلّ جدید سایة شاخص را که تغییر مکان داده است، علامت‌گذاری می‌نماییم. اگر این دو نقطه را با خطی به هم وصل کنیم، این خط جهت شرق به غرب را مشخص می‌کند. نقطة علامت‌گذاری اول سمت غرب، و نقطة دوم سمت شرق را نشان می‌دهد، لذا اگر پای چپ‌ را روی نقطة اول و پای راست را روی نقطة دوم بگذاریم، روبروی ما شمال و پشت سرمان(رو به خورشید) جنوب است.
نکته:
هرچه از خط استوا دورتر شویم، از دقت پاسخ در این روش کاسته می شود و در عرض  های جغرافیایی بالاتر از ۶۰ درجه کاربرد ندارد.
شبهای مهتابی نیز این روش قابل استفاده می باشد و می توان به جای خورشید، از ماه استفاده کرد.
 
روش دوم: محلّ سایة شاخص را پیش از ظهر علامت  گذاری می‌کنیم. دایره یا کمانی به مرکز محل شاخص و به شعاع محلّ علامت‌گذاری شده، می‌کشیم. سایه به تدریج که به سمت شرق می‌رود، کوتاه  تر می‌شود و در ظهر به کوتاه‌ترین اندازه‌اش می‌رسد و بعد از ظهر به تدریج بلندتر می‌گردد. هرگاه بعد از ظهر سایة شاخص از روی کمان گذشت (سایة شاخص هم‌اندازة پیش از ظهرش شد) آنجا را به عنوان نقطة دوم علامت‌گذاری می‌کنیم. مانند روش پیشین، این نقطه سمت شرق و نقطه پیشین سمت غرب را نشان می‌دهد.
نکته:
این روش دقیق‌تر از روش پیشین است؛ ولی وقت بیش  تری برای آن لازم است.
برای کشیدن کمان، تکّه طنابی را انتخاب کرده، یک طرف آن را به شاخص ببندید، و طرف دیگرش را به یک جسم تیز. به شکلی که وقتی طناب را می‌کشید، دقیقاً به محل علامت‌گذاری شده برسد. نیم‌دایره‌ای روی زمین با جسم تیز رسم کنید.
وقتی سایة شاخص به حداقل اندازة خود می‌رسد (در ظهر شرعی) این سایه سمت جنوب را نشان می‌دهد (بالای 23.5 درجه).
3. جهت‌یابی با ساعت عقربه‌دار:
ساعت مچی عقربه‌ای را به حالت افقی، طوری در کف دست نگه می‌داریم که عقربة ساعت  شمار به سمت خورشید اشاره کند. در این حالت، نیم  ساز زاویه‌ای که عقربة ساعت  شمار با عدد 12 ساعت می‌سازد (زاویة کوچک  تر، نه بزرگ  تر) جهت جنوب را نشان می‌دهد؛ یعنی اگر چوب کبریتی را [به طور افقی] در نیمة راه میان عقربة ساعت  شمار و عدد 12 ساعت قرار دهید، خط شمالی - جنوبی را نشان می دهد.
نکته:
علت اینکه زاویة بین عقربة ساعت  شمار و 12 را نصف می‌کنیم این است که: وقتی خوشید یک بار دور زمین می چرخد، ساعت ما دو دور می چرخد (دو تا 12 ساعت)؛ یعنی گرچه روز 24 ساعت است (و زمین یک دور کامل را در 24 ساعت طی می‌کند)؛ ولی ساعت ما یک دور کامل را در 12 ساعت طی می نماید. 
این روش وقتی سمت صحیح را نشان می دهد که ساعت مورد نظر درست تنظیم شده باشد؛ یعنی اگر در بهار و تابستان ساعت  ها را نسبت به ساعت استاندارد یک‌ ساعت جلو ببرند، ما باید آن را تصحیح کنیم (ابتدا ساعت‌مان را یک ساعت عقب ببریم، سپس روش را اِعمال کنیم یا نیم  ساز عقربة ساعت  شمار را [به جای 12] با 1 حساب کنید). 
در تمام سطح یک کشور معمولاً ساعت یکسانی وجود دارد که مثلاً در ایران حدود یک ساعت متغیر است (ایران تقریباً بین دو نصف‌ النّهار قرار دارد، لذا ظهر شرعی در شرق و غرب ایران حدوداً یک ساعت فاصله دارد.) ساعت صحیح هر مکان، همان ساعتی است که هنگام ظهر شرعی در آن در طول سال، اطراف ساعت 12 ظهر است. در واقع برای تعیین دقیق جهتهای جغرافیایی، ساعت باید طوری تنظیم باشد که هنگام ظهر شرعی ساعت 12 را نشان دهد.
روش ساعت مچی تا 24 درجه امکان خطا دارد. برای دقّت بیش  تر باید از آن در عرض جغرافیایی بین 40 و 60 درجه [شمالی یا جنوبی] استفاده شود. هر چند در عرض جغرافیایی 5/23 تا 5/66 درجه [شمالی یا جنوبی] نتیجه‌اش قابل قبول است. البته در نیم‌کرة جنوبی جهت شمال و جنوب برعکس است. در واقع هر چه به استوا نزدیک‌تر شویم، از دقت این روش کاسته می‌شود. ضمناً هر چه زمان به کار بردن این روش به ظهر شرعی نزدیک‌تر باشد، نتیجة آن دقیق‌تر خواهد بود. کشور ایران دارای عرض جغرافیایی بین 34 و 39 درجة شمالی است.
اگر این روش را در هنگام ظهر شرعی (حدود ساعت 12) اجرا کنیم، جهت عقربة ساعت‌شمار خود به سوی جنوب است؛ یعنی مانند همان روش «جهت‌یابی با سمت خورشید» که گفتیم، خورشید در ظهر شرعی به سمت جنوب است.

برچسب‌ها: 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.