موضع گیری امام حسن(علیه السلام) در مکاتبه با معاویه

سید محمد موسوی نیا 
اشاره:
خاندان اموی از ابتدای بعثت پیامبر گرامی اسلام(صلّی الله علیه و آله) به هر نحو ممکن، دشمنی و مخالفت خود را با احکام و تعالیم اسلام به اثبات رساندند؛ در این بین، معاویةبن ا بی سفیان نیز تمام تلاش خود را در این  راه انجام داد به گونه ای که علاوه بر دشمنی؛ امیر المؤمنین علی(علیه السلام)، در عصر امام مجتبی(علیه السلام) نیز به دشمنی با آن حضرت پرداخت؛ اکنون در این مقاله به برخی مواضع امام مجتبی(علیه السلام) در قبال معاویه می پردازیم:
الف) مکاتبه‌ با معاویه
بر اساس آنچه از منابع تاریخی به دست می‌آید، بیش‌ترین برخوردهای امام حسن(علیه السلام) با معاویه از طریق ارسال نامه بوده است، به گونه‌ای که با بررسی دقیق این مکتوبات، فراز و نشیب و سیر مواضع و اقدامات طرفین به خوبی عیان می‌شود. مرحوم آیت الله احمدی میانجی در کتاب «مکاتیب الائمه» پنج نامة امام(علیه السلام) به معاویه را آورده است  که موضوع و نکات شاخص این نامه‌ها موارد ذیل است: 
1. نامه پس از شهادت علی(علیه السلام) 
امام(علیه السلام) در این نامه پس از ذکر مسئلة‌ نبوت رسول الله(صلّی الله علیه و آله) و اظهار حق و نابودی باطل توسط ایشان، به واقعة سقیفه اشاره کرده و می‌آورند: قریش در سقیفه به خویشی خود با رسول الله(صلّی الله علیه و آله) استدلال می‌کرد [و بر همین استدلال مورد قبول شما] اینک ما نیز خویشاوند رسول الله(صلّی الله علیه و آله) هستیم و در دین‌داری نیز بر شما اسبق بوده‌ایم.
امام حسن(علیه السلام)در این نامة بی‌باکانه معاویه را فردی معرفی می‌کند که هیچ سابقه‌ای در دین ندارد و پدرش بدترین دشمن رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) بوده است!  و در انتهای نامه می‌آورد: «هنگامی که امیر المؤمنین علی(علیه السلام) می‌خواست از دنیا برود مقام خلافت را بعد از خود به من واگذار نمود. ای معاویه! از خدا بترس! نسبت به امت محمّد(صلّی الله علیه و آله) کاری بکن که خون آنان را حفظ و امور ایشان را اصلاح کرده باشی.»
بدین ترتیب امام(علیه السلام) از ابتدا و با قاطعیت تمام به حقانیت خود نسبت به منصب خلافت تأکید کرده، معاویه را در موضوع حفظ خون مسمین مورد انذار قرار می‌دهد.
2. نامه و دعوت مجدد او به تبعیت از حق
این نامه در زمانی ارسال شده است که معاویه درخواست می‌کند خلافت به او واگذار شود و در عوض او متعهد می‌شود که پس از مرگش خلافت به امام حسن(علیه السلام) برسد! امام(علیه السلام) در پاسخ این نامة جسورانه، با نوشتن جوابی کوتاه در برابر پر ادعایی معاویه می‌ایستد:‌
«بسم الله الرّحمن الرّحیم. اما بعد، نامة تو به من رسید و گفتار تو را شنیدم. از پاسخ تو خودداری کردم؛ زیرا می‌ترسیدم که در ادای پاسخ بر تو ستم روا دارم. به خدا پناه می‌برم از اینکه ستمکار باشم. پیرو حق باش ای معاویه! و تو می‌دانی که حق با من است. در آن هنگام که سخن به دروغ رانم، گناهکار خواهم بود، و السلام.» 
3. نامه اعتراض به اعزام جاسوس 
معاویه دو نفر را اجیر کرد تا به جاسوسی و خرابکاری در مناطق تحت کنترل امام(علیه السلام) مشغول شوند. این دو نفر به زودی دستگیر شده و به قتل رسیدند. امام(علیه السلام) پس از اطلاع از این موضوع، نامة اعتراضی خود را به معاویه می‌نویسند و در کلامی استوار از معاویه می‌خواهند که نبرد واقعی را در میدان جنگ انجام دهد  و می‌نویسند: 
«اما بعد، به اعزام جاسوس پرداخته‌ای، مثل اینکه دوست می‌داری آتش جنگ از نو افروخته شود. من اطمینان دارم که چنین است، و اگر خدا بخواهد در میدان جنگ یکدیگر را خواهیم دید...»
این نامة با صلابت، پاسخی محکم به تمام اتهاماتی است که به امام حسن(علیه السلام) زده شده و در آنها سعی شده است که امام(علیه السلام) را به روحیة تساهل و مدارا در هر شرایط متّصف سازند، امام(علیه السلام) در این بیان خود، معاویه را نسبت به عواقب اقداماتش که همان وقوع نبردی دیگر (پس از جنگ صفین) است، آگاه می‌سازند، و بدون اینکه ترسی از اظهار این امر داشته باشند، آمادگی خود را برای هرگونه پیکار متذکر می‌شوند. 
ب) موضع گیری در مناظرات 
از مهم‌ترین شیوه‌های اثبات حقانیت اهل‌بیت(علیهم السلام) در جریانهای گوناگون تاریخی شیوة مناظره و بیان استدلالهای تامّ بوده است، به گونه‌ای که حجت را بر مخاطب تمام و راه هر گونه انکار را بر او سدّ می‌کرده‌اند. امام حسن(علیه السلام) نیز در همین راستا از موقعیتهای پیش آمده در خطابات رودررو و دیدارهای چهره به چهره با موافقان و مخالفانش، بر حقانیت تاریخی خود و خاندانش تأکید داشته، از سیاستهای خود در مقابله با معاویه دفاع می‌کنند.
«شیخ طبرسی» در کتاب «الاحتجاج» به نقل تعدادی از این مناظرات پرداخته است، از جمله در زمانی که مردی بر امام بواسطه قبول صلح اعتراض کرد، و حضرت این گونه پاسخ دادند: «به خدا این حکومت به او واگذار نکردم، جز برای اینکه یار و یاوری برای خود نیافتم، وگرنه با او شبانه روز جنگ می‌کردم تا خود خداوند میان من و او حکم و داوری فرماید؛ ولی اهل کوفه را شناخته و آزمودم، و هیچ خیری ندیدم. اینان عاری از هر وفا و عهدی در سخن و کردار و دمدمی مزاج‌اند. اینان معتقدند که قلب و دلشان با ماست؛ ولی شمشیرهایشان علیه ما کشیده شده است.» 
ج) موضع‌گیری در سخنرانیهای عمومی
بخش دیگری از برخوردهای امام حسن(علیه السلام) علیه سیاستهای تخریبی معاویه و شامیان بیان دیدگاه‌های ایشان در حین ایراد خطابه‌های عمومی بوده است. این سخنرانیها در شرایط و موقعیتهای مختلف صورت گرفته است و در آنها مام(علیه السلام) به بیان فتنه‌های معاویه و سیاست ایشان در مقابله با این فتن و همچنین تحریک و تحریض مردم علیه معاویه پرداخته‌اند. در یکی از خطابه‌ها که پس از شهادت امیر المؤمنین(علیه السلام) و در آستانة درگیری بامعاویه انجام شده است، امام به صراحت اعلام می‌دارند که ورود در صلح به مصلحت نیست و صلح با معاویه را امری که هیچ‌گونه عزت وعدالتی در آن نخواهد بود معرفی می‌کنند؛«إِنَ  مُعَاوِيَةَ قَدْ دَعَا إِلَى أَمْرٍ لَيْسَ فِيهِ عِزٌّ وَ لَا نَصَفَة»
لکن امام(علیه السلام) عدم صلح را مشروط به یاری و حضور مردم در جبهة نبرد شمرده، می‌فرمایند: «اگر شما ارادة زندگی دارید، ما آن را از او می‌پذیریم و با ذلت زندگی می‌کنیم، و اگر ارادة موت دارید، ما آن را در ذات خدا بذل می‌کنیم و نزد خدا با وی محاکمه می‌نماییم.» آن گروه عموماً در جواب آن حضرت گفتند: ما بقا و زندگی را می‌خواهیم.
بدین ترتیب امام حسن(علیه السلام) بار دیگر بر عزم خود در مقابله با معاویه تأکید می‌کنند؛ لکن تحقق این امر منوط به حمایت مردمی بود و حال آنکه در انتهای همین گزارش می‌آید که غالب مردم با شعار «البقیة» خواستار صلح و عدم نبرد شدند.  این واقعه در بسیاری از کتب فریقین ذکر شده است.
امام حسن(علیه السلام) در سخنرانی دیگری پس از صلح با معاویه نیز او را دروغگو خوانده «عدم اطاعت» مردم را دلیل صلح عنوان می‌کنند: «ایها الناس! معاویه گمان می‌کند من او را لایق مقام خلافت می‌دانم، و خویشتن را برای این مقام برازنده نمی‌دانم، در صورتی که معاویه دروغ می‌گوید؛ زیرا من طبق دستور قرآن و فرمودة پیامبر اسلام(صلّی الله علیه و آله) از مردم بر آنان مقدم و سزاوارترم. به خدا قسم! اگر مردم با من بیعت و از من اطاعت می‌کردند و مرا یاری می‌نمودند، آسمان قطرات باران خود را بر آنان فرو می‌ریخت و زمین برکات خود را برای ایشان خارج می‌کرد.» 
د) تلاش در جهت نبرد مسلحانه
امام حسن(علیه السلام) در موارد متعدد نسبت به امکان وقوع نبرد نظامی در سبک و سیرة حکومتی خویش اعلان موضع کرده بود، و بر همین اساس درابتدای خلافت امام حسن(علیه السلام) با ایشان بیعت شد، که اگر امام صلح کرد، بیعت‌کنندگان نیز صلح کنند، و اگر امام جنگ کرد، آنها نیز بجنگند.  این در حالی بود که سابقة حضور امام حسن(علیه السلام) در نبرد جمل و صفین و شجاعت بی‌حصر ایشان (که حتی باعث شد امام علی(علیه السلام) دستور دهند که ایشان از نبرد خودداری کنند؛ چرا که حفظ جان‌شان اهمیت افزون‌تری داشت.)  پیش از ایام خلافتشان، خود گواهی قاطع بر شجاعت و استواری ایشان در صورت وقوع نبرد نظامی بود.
با این وجود معلوم نیست کسانی که اتهام سهل‌انگاری، تسامح و عدم وجود روحیة مبارزه را به امام حسن(علیه السلام) نسبت می‌دهند، چرا به ده‌ها نامه، سخنرانی، سوابق و موضع‌گیریهای امام حسن(علیه السلام) علیه معاویه در شرایط گوناگون توجه نمی‌کنند» همان‌طور که پیش از این نیز آمد، امام(علیه السلام) بارها در برخوردهای خویش با معاویه خطر وقوع نبرد نظامی را به او هشدار داده بود و بدون هیچ گونه هراسی آمادگی خود را در این راه اعلام می‌کرد؛ فلذا پس از آنکه خبر رسید که معاویه و سپاهش راهی موصل شدند، امام نیز فوراً «حجر بن عدی» را مأمور کردند تا مردم را برای نبرد مهیا کند، سپس خود امام(علیه السلام) در اجتماع مردم کوفه حاضر شدند و ضمن تلاوت آیة وَ اصْبِرُوا إِنَ  اللَّهَ  مَعَ  الصَّابِرِين مردم را به قیام علیه معاویه و حرکت به سوی «نخیله» فرا خواندند.
از نکات تأسف‌آور این گزارش، اظهار سستی مردم از نبرد با شامیان است، به گونه‌ای که «عدی بن حاتم» ایشان را سرزنش کرد. در این ماجرا عدة زیادی از افرادی که قول همکاری داده بودند، از رفتن به جنگ خودداری کردند؛ لذا امام(علیه السلام) ناچار شدند که بار دیگر به کوفه بازگشته، مردم را به حضور در جنگ تشویق کنند. در این میان عده‌ای از کوفیان به معاویه نامه نوشته، اعلام کردند که آماده‌اند امام حسن(علیه السلام) را دستگیر کرده، به شام بفرستند! 
هـ) صلح مشروط
آخرین راه‌کار امام حسن(علیه السلام) برای رهایی از کید معاویه که با هدف رعایت مصلحت اولیة اسلام (که همانا حفظ کلیت اسلام و دفاع از خون معدود شیعیان واقعی باقی مانده بود) صلح مشروط بوده است. باید توجه داشت که امام(علیه السلام) در چه شرایطی اقدام به صلح کردند: 
1. امام بارها بر آمادگی خود جهت نبرد میدانی تأکید کرده بود.
2. عدة زیادی از عراقیان حاضر به همراهی با مام نشده بودند و علی رغم موضع‌گیریهای متعدد امام وتلاش در جهت احیای سپاه، اکثر افراد سست ایمان مانعی بزرگ از نبرد با معاویه به شمار می آمد.
3. کسی که ابتدا پیشنهاد صلح را مطرح کرد و مصرّانه بر آن تأکید می‌ورزید، معاویه بود، نه امام حسن(علیه السلام).
4. معاویه با وعدة پول و مقام عدة زیادی از سران سپاه و اشراف کوفه را به خود متمایل ساخت و بدین ترتی ضربة کاری دیگری بر جبهة امام(علیه السلام) وارد ساخت.
5. معاویه با اعزام جاسوسهای متعدد، علاوه بر پخش این شایعه که امام حسن(علیه السلام) پیشنهاد صلح داده است، کوشید تا امام را ترور کند. افرادی چون: شبث بن ربعی، اشعق بن قیس، و حجر بن حجر را با وعدة پرداخت دویست هزار درهم و ازدواج با دخترانش در ازای قتل امام حسن(علیه السلام) به سوی سپاه مام(علیه السلام) فرستاد. آورده‌اند که با انتشار این اخبار امام(علیه السلام) همواره در زیر لباس خود زره می‌پوشید و تا حد امکان در نماز جماعت شرکت نمی‌کرد تا از حملات احتمالی درامان باشد.  با این وجود، امام در مدائن مورد حملة برخی از مخالفین قرار گرفت و به شدت زخمی شد.
در این اوضاع سخت سیاسی که امام(علیه السلام) و اندک یاران وفادارشان به شدت در مضیقه بودند، تنها یک راه حل باقی مانده بود و آن قبول پیشنهاد صلحذ بود که آن هم از سوی معاویه [و نه امام] ارائه شده بود. اسناد و مدارک به خوبی گویای این گفته است که معاویه علی رغم برتری نظامی، تلاش می‌کرد که با همان معدود یاران امام درگیر نشود؛ لذا این پیشنهاد را مطرح کرد. جالب اینکه معاویه افرادی را مأمور کرد که به دورن سپاه امام(علیه السلام) بروند و شایعه کنند که پیشنهاد صلح از جانب حضرت بوده است. 
در این شرایط نا برابر روحی و نظامی، امام حسن(علیه السلام) در برابر شروطی خلافت را به معاویه واگذار کرد که از جمله آن شروط، موارد ذیل است: 
1. لزوم پایبندی معاویه به کتاب الله و سنت رسول خدا(صلّی الله علیه و آله).
2. عدم سبّ امیرالمؤمنین (علیه السلام).
3. واگذاری خلافت به امم حسن(علیه السلام) پس از مرگ معاویه.
4. اختصاص خراج فسا و دارابگرد [یا اهواز] به امام(علیه السلام). 
5. عدم توطئه بر ضد امام حسن(علیه السلام) و امان دادن به مردم عراق.
امام(علیه السلام) با اعلام این شروط، به خصوص شرط عمل به کتاب الله و سنت پیامبر(صلّی الله علیه و آله) که همان معیار اصلی شایستگی برای خلافت بود، کوشید رفتارهای معاویه را در چارچوبی مشخص محدود سازد. همچنین از معاویه تعهد گرفت که خلافت را موروثی نکند و امنیت را برای شیعه فراهم سازد. هر چند معاویه به زودی تمام این شروط را زیر پا گذاشت  و امام(علیه السلام) نیز بی‌گمان از آیندة این صلح و نقض آن مطلع بودند (و لذا بارها به کوفیان هشدار داده و از خواری و شکنجه شدنشان در حکومت امویان خبر داده بودند)؛ لکن صرف وجود و ثبت این تعهدات، تاریخ به سندی روشن مبنی بر عدم پایبندی معاویه بر صلح‌نامه و فریبکار بودن او تبدیل شد، به علاوه که این تنها راه امام(علیه السلام) برای نشان دادن چهرة واقعی مردی بود که شیعیان در مبارزه با او سستی نشان داده و امامشان را در برابر او یاری نکرده بودند.
تفاوت شرایط امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام)
در اینجا ممکن است پرسیده شود که هر چه قدر تعداد نفرات امام حسن(علیه السلام) کم بودند؛ اما از یاران امام حسین(علیه السلام) بیش‌تر بوده‌اند، پس چرا ایشان مثل امام حسین(علیه السلام) قیام نکردند؟ جواب این سؤال را شهید مطهری  به خوبی پاسخ داده‌اند که خلاصة آن چنین است:
در قیام امام حسن(علیه السلام) سه عامل اساسی دخالت داشته است که این عوامل در عصر امام حسن(علیه السلام) وجود نداشته است: 
1. یزید قصد کرده بود به هر قیمتی از امام حسین(علیه السلام) بیعت بگیرد، و حال آنکه معاویه چنین درخواستی را از امام حسن(علیه السلام) نداشت و ادعا نشده است که معاویه از ایشان یا برادرشان امام حسین(علیه السلام) مطالبة بیعت کرده باشد.
2. عامل دوم قیام امام حسین(علیه السلام) دعوت گستردة مردم، خصوصاً کوفیان از ایشان بود، به طوری که به حضرت هجده هزار نامه نوشتند و در این شرایط اگر امام دعوت ایشان را رد می‌کردند، تاریخ چنین قضاوت می‌کرد که امام بی‌جهت بیعت مردم را نادیده گرفتند و حال آنکه چنین وضعیتی برای امام حسن(علیه السلام) رقم نخورد؛ لذا امام(علیه السلام) بارها ایشان رابه دلیل عدم اطاعت مؤاخذه کردند، کار ایشان به جایی رسید که حتی در سپاه خود نیز امنیت نداشت و ناچار بود که همواره در زیر لباس زره بپوشد و با این حال بارها ترور نافرجام شد.
3. عامل سوم قیام امام حسین(علیه السلام) امر به معروف و نهی از منکر بود، هر چند این مسئله در عصر امام حسن(علیه السلام) نیز وجود داشت؛ لکن لازم بود که ابتدا مردم چهرة واقعی حکومت معاویه را ببینند و بدین ترتیب نقاب از چهرة واقعی ایشان بیفتد؛ لذا «صلح امام حسن(علیه السلام) زمینه را برای قیام امام حسین(علیه السلام) فراهم کرد» لابم زود که امام حسن(علیه السلام) مدتی کناره‌گیری کند تا ماهیت امویها که بر مردم مخفی و مستور بود، آشکار شود تا قیامی که بناست بعد انجام گیرد، از نظر تاریخ قیام موجّهی باشد. بنابراین، امام حسین(علیه السلام) این فرصت را داشت در زمانی قیام کند که حجت بر مردم تمام شده، همگان چهرة حق و باطل را به عیان مشاهده کنند؛ چرا که بدعتها و انحرافات صورت گرفته به حدی بود که راه هرگونه توجیه و تأویل را سدّ می‌کرد؛ و لکن چنین شرایطی در عصر امام حسن(علیه السلام) وجود نداشت.
نتیجه: 
امام حسن(علیه السلام) بلافاصله پس از شهادت پدرشان و در کوران موقعیت حساس تاریخی به مبارزه با یکی از سرسخت‌ترین دشمنان اسلام؛ یعنی معاویه که بازمانده‌ای از شجرة خبیثة بنی‌امیه محسوب می‌شد، مبتلا گشت. ایشان در مدت امامت خویش در برخوردها و موضع‌گیریهایشان نسبت به معاویه ادامه دهنده سیاست پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) بوده و اصل مبنایی «حفظ مصلحت اسلام و مسلمین» را همواره مد نظر داشتند و دراین مسیر ذره‌ای مماشات، نرمی و تساهل از خود نشان ندادند؛ بلکه این سیاست را با در نظر گرفتن اقتضای زمان، گاه از طریق گفتگو، احتجاج و یا خطابه و گاه از طریق حضور در میدان نبرد (نظیر صفین در ایام قبل از امامت) دنبال کردند.
به گواهی ده‌ها سند تاریخی، امام تمام تلاش خود را برای کنار زدن معاویه از تخت حکومت به کار بستند و در این راه گزینة نبرد نظامی را نیز مورد توجه قرار دادند؛ لکن ضعف ارادة شیعیان و قلت فرمانبران مطیع، مانع از تحقق این امر گردید. سرانجام و در شرایطی که گروهی از سران سپاه امام(علیه السلام) در خفا با معاویه مکاتبه کرده و حتی وعدة دستگیری و تسلیم امام حسن(علیه السلام) را نیز داده بودند. امام(علیه السلام) نسبت به جان خود و اندک شیعة مخلص که تضمین کنندة بقای اصل اسلام در آینده بودند، احساس خطر کرده، با قبول «صلح مشروط» علاوه بر حفظ جان ایشان، موجبات فرو افتادن پرده از چهرة واقعی معاویه و امویان نزد مردم را مهیا ساختند. 
 

افزودن دیدگاه

لطفا پاسخ سوال را بنویسید.