با فرهنگ و هنر به مقابله با عرفان‌های کاذب برویم

یکی از مهمترین نیازهای فطری بشر، حقیقت طلبی و خداجویی است که این نیاز به معنویت در دوره‌هایی از تاریخ بشریت به‌صورت ایجاد فرقه‌های انحرافی عرفانی و معنویت‌هایی مغایر با اصل اساسی توحید نمود پیدا کرده است، بویژه در سال‌های اخیر، به اعتقاد کارشناسان، گرایش به معنویت‌های نوظهور رشد چشمگیری داشته است. آمارها در ایالات متحده امریکا افزایش فرقه‌های نوظهور به ۲۵۰۰ شاخه را نشان می‌دهد و در ۵۰ سال اخیر نیز تعداد پیامبران کاذبی که ظهور کرده‌اند، بیش از ادیان در طول تاریخ بوده است. برخی پژوهشگران ایرانی معتقدند که ۸۵ درصد جامعه ایران نیز در معرض آسیب عرفان‌های نوپدید قرار دارند که بیش از ۸۰ درصد افرادی که جذب این نوع فرقه‌های کاذب می‌شوند، زنان هستند. کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین ریشه‌های گرایش به این معنویت‌های نوپدید، رواج سبک زندگی غربی در برخی مناطق است. درباره علل و پیامدهای افزایش گرایش به عرفان‌های کاذب که در قرن جدید شاهد آن هستیم، پای سخن حجت‌الاسلام رسول حسن‌زاده، پژوهشگر حوزه جنبش‌های معنوی نوین و عضو هیأت علمی مؤسسه بهداشت معنوی نشسته‌ایم، وی با بیان این‌که ۸۵ درصد جامعه در معرض آسیب قرار دارند می‌گوید: «برای مقابله با این اندیشه‌ها باید از زبان هنر و رویکردهای فرهنگی همچون ساخت فیلم کمک بگیریم تا در نتیجه آن عرفان راستین را به جامعه معرفی کنیم.» مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.

جناب حسن‌زاده در سال‌های اخیر مفاهیمی چون «معنویت‌های نوپدید» در جوامع رواج پیدا کرده، آیا این تعبیر درست است و عباراتی مانند «عرفان کاذب» و «معنویت نوپدید» چه معنایی دارند؟

عرفان دارای بستر معنوی با واژگان زیبایی است که در دل خود مفاهیمی معنوی و اخلاقی را پرورش می‌دهد، مفاهیم عرفانی هر فطرت سلیمی را به خود جلب می‌کند بنابراین کسانی که تشنه معنویت‌اند، جلب عرفان می‌شوند اما عرفان کاذب تنها عنوانی از عرفان را با خود حمل می‌کند. در واقع مفهومی فریبنده و ظاهری است که از جمله آسیب‌زاترین جریان‌هایی محسوب می‌شود که به نام معنویت مباحث اعتقادی، اخلاقی، باورهای الحادی و خرافاتی از اندیشه‌های کهن تا به امروز را با واژگان زیبا به تشنگان معنویت ارائه می‌دهد. این روزها نیز این مفاهیم با ادبیات جذاب توانسته طرفداران بسیاری را جلب کند و آسیب‌هایی را برای جوامع بوجود آورد. بنابراین تمام جوامع بالاخص جامعه اسلامی باید از آسیب‌های آن آگاه باشند و بدین منظور نخبگان باید در این حوزه جریان‌شناسی کرده و به مطالعه ریشه‌ها و پیامدهای عرفان‌های کاذب و سپس آگاه‌سازی و روشنگری در جامعه بپردازند، چرا که بسیاری از مردم ناآگاهانه جذب این موضوع‌ها می‌شوند.

معنویت‌ها و عرفان‌های نوپدید دارای چه پیشینه‌ای در طول تاریخ هستند و آیا رشد این نوع عرفان‌ها به سال‌های اخیر مربوط می‌شوند؟
در طول تاریخ بسیاری از جریان‌های حقیقی به مدل‌ها و قالب‌های نادرست سوق پیدا کرده اما در یک زمانبندی جامعه شناسانه پس از جنگ‌های جهانی و روی کار آمدن مدرنیته به منظور واکنش نسبت به این جریان‌ها، جنبش‌هایی با هدف پر کردن خلأ و سیراب‌سازی تشنگان معنویت پدید آمد. منشأ عرفان نیاز فطری انسان‌هاست چرا که انسان از عالم بالا آمده و روحش به بی‌نهایت خداوند متصل است بنابراین نیاز عرفانی هر لحظه برای جذب شدن به خداوند در انسان وجود دارد. عرفان دارای دو بُعد هیجانی و تربیتی است که بُعد دوم مهمترین بخش عرفان را با پوشش مراحل دشوار تزکیه نفس و رفتار انسانی و چشم‌پوشیدن از امور نفسانی برای دستیابی به لذت حقیقی دربر می‌گیرد این همان عرفان اصیل و واقعی است اما عرفان‌های نوظهور تنها به بُعد هیجانی روح انسان توجه دارند و علت پدید آمدن شان نیز همان گذر از مدرنیته، عافیت‌طلبی و هیجان خواهی مردم عصر جدید است و می‌توان بیان کرد که شاخه‌های جدید این نوع عرفان‌ها در سال‌های اخیر در بخش‌های مختلف دنیا به شیوه جدید پدید آمده است.

آیا عرفان‌های کاذب دارای ریشه حقیقی براساس واقعیت معنوی انسان هستند یا اینکه از ابتدا بنیان‌های کاذبی داشته‌اند؟
این نوع عرفان‌ها و معنویت‌ها از ابتدا اصیل و واقعی نبودند. چنانچه سردمدارانشان با عنوان معنویت به ذکر خدا، دعا و نیایش می‌پردازند، به منظور کسب مقبولیت بین مردم است و خود این عرفان‌ها در واقع مفاهیم متعالی ندارند، بلکه یک مفاهیم فروکاسته شده، بی‌معنا و بی‌محتوا و به نوعی بت‌پرستی به سبک مدرن هستند و در واقع برنامه‌ای انحرافی است برای مردمی با دغدغه‌های دینی.

خاستــگاه اولیــه جریان‌های انحرافی معنوی از کجاست و زمینه‌های ظهور و بروزشان در کجا فراهم شده است؟
بسیاری از این نوع عرفان‌ها خاستگاه‌شان از غرب است اما همین‌ها به ادیان کهن غیرالهی و حتی برخی از ادیان الهی نفوذ کرده‌اند. برای نمونه برخی از این عرفان‌ها به آئین‌های شرقی چون بودا و کابالا ورود کرده و البته بعضی فلسفه‌ها و مکاتب بشری نیز به کمک عرفان‌های کاذب رفته‌اند. اما در داخل ایران به‌دلیل وجود دین پرنفوذ اسلام که در درون خود عرفان غنی ایرانی و اسلامی را پرورش داده است، کمتر این جریان‌ها مشاهده می‌شود. البته به‌دلیل ترکیب سبک زندگی بومی با سبک زندگی غربی در بخش‌هایی از ایران وجود این نوع معنویت‌های کاذب منتفی نیست. ورود سبک زندگی غربی با چنین معنویت‌ها و جریان‌های انحرافی با کتاب‌ها، رسانه‌ها، فیلم‌ها و سایر ابزارها اجتناب‌ناپذیر است. در مرحله نخست منابع غنی فرهنگی بومی نمی‌توانند با چنین جریانات الحادی مقابله کنند چرا که آنها با اندیشه‌های هوشیارانه به همسانی با اندیشه بومی ایرانی و اسلامی می‌پردازند برای نمونه در یکی از این عرفان‌های کاذب مشاهده می‌شود که از چهل آیه قرآن کریم، کتاب اشعار مولانا و ادعیه دینی استفاده می‌شود بنابراین جلوگیری و مقابله با این معنویت‌های نوپدید نیازمند آسیب‌شناسی دقیق و کارشناسانه است.

با توجه به رشد جریان‌های معنوی نوظهور در عصر جدید، برای مقابله با این نوع عرفان‌های کاذب چه باید کرد؟
ابتدا باید عرفان‌های کاذب و نوپدید را شناخت. در مواجهه با چنین جنبش‌هایی سه دسته افراد وجود دارند نخست کسانی که سردسته و معتقد به سرگردگی و رهبری این جریان‌های الحادی هستند که در کلاس‌های مختلف شرکت می‌کنند و مردم را برای حضور و عضویت در آن تشویق می‌کنند، دسته دوم کسانی که دچار شبهه شدند و سوم افرادی که در معرض آسیب قرار دارند که ۸۵ درصد را تشکیل می‌دهند. برای قشر سوم باید روشنگری پیشگیرانه انجام داد. در برابر افراد شبهه‌دار باید پاسخگو بود و دسته اول را نیز به مراکز امنیتی معرفی کرد. در نتیجه برای قسم دوم و سوم نیازمند فعالیت فرهنگی هستیم که مراکز تخصصی و برنامه‌ریزی شده‌ای با شناخت دقیق از جریانات و فضای حاکم بر جامعه برای شناسایی این جریانات ایجاد شده است. بنابراین لازمه این فعالیت وجود مراکز فرهنگی و علمی با حضور نخبگان است.

آیا می‌توان بیان کرد که گسترش عرفان‌های نوظهور و معنویت‌های نوپدید ناشی از دین‌ستیزی و اسلام‌هراسی اندیشه‌های صهیونیستی است؟ و آیا ریشه‌های سیاسی دارد؟
نباید تقصیر را تنها به گردن اسرائیل یا اندیشه صهیونیسم انداخت اما براساس تحقیقات می‌توان بیان کرد که همخوانی آئین کابالا که عرفانی یهودی و تأثیرگذار در اکثر جنبش‌های معنوی نوپدید است در سطح این جریانات وجود دارد، حتی بسیاری از این جریانات امروزه به‌صورت سازمان و تشکیلات خود را بروز می‌دهند. برای نمونه اکنون جنبش «تفکر نوین و تکامل» دارای ریشه‌هایی سازمان یافته و سیاسی شده و در بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی اندیشه‌هایش بروز یافته است. حضور این اندیشه‌ها در سازمان‌های بین الادیانی یا حتی محیط زیست و جنبش‌های صلح‌آمیز با هدف نجات بشریت از زیربار ظلم، مثبت اندیشی، تزکیه نفس و … مشهود است، بنابراین چنین فعالیت‌هایی سازمان یافته و با تقسیم کار و نظم مشخص است. آموزه‌های بسیاری از این جریانات با مبانی استکباری، جلوگیری از تفکر صحیح بشر و به خواب بردن انسان‌های عصر حاضر همراه است این آموزه‌ها در تلاش است که به ظاهر برای از بین بردن ظلم و آرامش بشریت سیطره خود را گسترش داده و بنابراین از عناوین «دین جدید» استفاده می‌کند اما در واقع به دنبال معرفی یک دین واحد جهانی با اصول، روش‌ها و شاخص‌های جدید و جایگزینی آن با ادیان بشریت و در نهایت انسان جدید با تفکرات جدید و سازگار با اندیشه‌های سیاسی جنبش‌های انحرافی است.

دین و به‌طور ویژه دین اسلام چه میزان می‌تواند در برابر گسترش چنین جریانات الحادی در سطح جهان یا حتی در داخل کشور مؤثر باشد؟
یکی از مهمترین باورهای مسلمانان اندیشه خاتمیت است. دین اسلام کامل و نهایی به بشر معرفی شده و تمام نیازهای بشر (فردی – اجتماعی) را پاسخ می‌دهد و به همین خاطر در سیره اهل بیت(ع) مشاهده می‌کنیم که ائمه مدام در تلاش برای جلوگیری از به انحراف کشیده شدن دین بودند تا آن را با ویژگی‌های صحیح به مردم معرفی کنند، چرا که مردم با دیدن زیبایی‌های این دین آن را خواهند پذیرفت. پس تلاش اول ائمه(ع) جلوگیری از انحراف و بدعت در جامعه و سپس معرفی آن به جهانیان بوده است. معرفی زیبایی‌های دین، بشر امروز را از جادو، تناسخ و جایگزینی آن با بسیاری از اندیشه‌های مسموم برحذر می‌دارد. در نهایت خلأ معنویت را می‌توانیم با کمک رسانه‌ها و گسترش اندیشه‌های دینی با ابزارهایی چون کتاب‌ها، فیلم و… پر کنیم.

مهمترین راهکارهایی که می‌توان برای جلوگیری از نفوذ معنویت‌های نوپدید در جامعه صورت داد، چیست؟
نهادهای متولی این امر در جامعه نهادهای فرهنگی‌اند، حوزه علمیه یکی از نهادهای تأثیرگذار در این امر است که البته این روزها به خوبی در حوزه تولید اندیشه‌های بنیادین و در اختیار قرار دادن آن به نخبگان تلاش کرده است بنابراین حلقه مفقوده این روزها حضور نهادهای فرهنگی چون سینما، دانشگاه و فعالیت نویسندگان است. نویسندگان می‌توانند بازخوانی صحیحی از متون عرفانی داشته و حتی آنها را ساده نویسی کرده و در اختیار مردم قرار دهند. عرفان و معنویت انحصاری نیست بلکه نیاز همگانی مردم است که باید در دسترس همه قرار گیرد امروزه سوژه‌های بسیاری برای تولید فیلم و سریال در جامعه وجود دارد که متأسفانه آنها را کمتر مشاهده می‌کنیم شاید یکی از علل آن دغدغه کم تولیدکنندگان باشد در صورتی که این نیاز محسوب می‌شود و متقاضی آن بسیار است بنابراین همت هنرمندان عرفان معنویت راستین را جهانی و همگانی خواهد کرد.

آقای حسن‌زاده آیا این امر که براساس تحقیقات در سالهای اخیر زنان بیشتر به عرفان‌های کاذب جذب می‌شوند، صحت دارد و علت این امر چیست؟
بله طبق آمار و تحقیقات در زمینه گسترش جنسیتی در این حوزه نزدیک به هشتاد درصد مخاطبان عرفان‌های کاذب زنان هستند چرا که شاید خلأ احساسی و معنوی در برخی زنان جلوه بیشتری پیدا کرده و یکی از دلایلش نیز هویت‌های کاذبی است که در این گروه‌های عرفانی به افراد داده می‌شود. سبک زندگی غربی، هویت مقدس زنان را سلب کرده و آنان را در جایگاهی نااستوار در خانواده قرار داده است، جایگاه مهم زنان در این تمدن غصب شده است بنابراین زنان به برخی جنبش‌ها پناهنده شده که در ظاهر به آنها هویت می‌بخشند اما در نهایت آنها را مورد سوءاستفاده‌های فراوان قرار می‌دهند. حتی بسیاری از این جنبش‌ها زنانه شناخته می‌شوند چرا که به ظاهر دنبال آرامش، صلح، مثبت‌اندیشی با روحیات لطیف زنانه هستند. در نهایت اینکه این جریان‌ها بیشتر در کلانشهرها به‌دلیل سبک زندگی مرفه و عافیت‌طلب و بویژه بین زنان گسترش یافته است.

در نهایت توضیح دهید که در مؤسسه بهداشت معنوی به چه فعالیتی و چه هدفی می‌پردازید؟
با توجه به همین نیاز شناسایی و جلوگیری از گسترش عرفان‌های نوظهور و فرقه‌های نوپدید به تشکیل گروهی برای پژوهش در این زمینه دست زدیم، مؤسسه بهداشت معنوی دارای چند بخش است که یکی از این فعالیت‌ها آسیب‌شناسی عرفان‌های نوظهور در حیطه‌های مطالعاتی، پژوهش و اطلاع‌رسانی است. در بخش مطالعات و پژوهش تاکنون ۲۹ کتابچه و ۱۵ کتاب برای پرکردن خلأ معنوی ناشی از شناخت عرفان‌های نوظهور منتشر شده چرا که ما در این زمینه نقص داریم و خلأ نقد برای مبارزه با کتاب‌های عرفانی کاذب وجود دارد. در این مؤسسه گروه‌های علمی مختلف فعالیت می‌کنند و در بخشی نیز به مشاوره و پاسخگویی به شبهات، تولید نرم‌افزار چند رسانه‌ای به منظور رفع دغدغه دینی و تأمین روحیه تشنه مردم در حوزه عرفانی می‌پردازند.

ارسال یک پاسخ

توجه داشته باشید: آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

نظر شما پس از تایید مدیر منتشر خواهد شد.