چرا امام حسين(ع) از مكه به كربلا رفت؟

ر پاسخ به سوال بايد به مطالب زير اشاره كرد تا علت اين حركت روشن گردد: دعوت و بيعت كوفيان حداكثر اثري كه داشته، اين بوده كه حضرت احساس وظيفه و تكليف كرد كه در ادامة نهضت خود، به سوي آنان حركت كند و از ياري‎شان (كه وعده‎اش را داده و بر انجا‎مش بيعت كرده بودند) براي تحقّق اهداف الهي‎اش، بهره‎مند شود‎.
هم‎چنين رهبري و هدايت مردمي را بر عهده گيرد كه با اصرار، خواستار آمدن امام† بوده و خود را نيازمند رهبري وي مي‎دانستند‎. چنان‎كه نوشتند: «ما پيشوايي نداريم پس به سوي ما بيا، اميد آنكه خدا ما را به وسيلة تو گرد حقّ جمع كند‎.»[1] و تأكيد مي‎كردند كه به سوي ما بشتاب چرا كه مردم انتظارت را مي‎كشند و جز تو كسي را به عنوان امام خود قبول ندارند، پس در حركت به سوي ما تعجيل كن: «فحيّ هلّا، فَانّ النَّاسَ يَنْتَظِرُونَكَ، وَ لا رَأيَ لَهُم فِي غيرِكَ، فَالْعَجَل فَالْعَجَل‎‎. وَالسّلام عَلَيْك.»‎‎[2] بنابراين، دعوت كوفيان را نمي‎توان يكي از علل قيام، به حساب آورد، بلكه بايد آن را علّت براي انتخاب كوفه به عنوان مركز قيام به شمار آورد‎. براي اثبات اين ادّعا، به نكات زير، مي‎توان استناد نمود:
اوّل‎: امام حسين† از همان آغاز كه براي بيعت با يزيد فرا‎خوانده شد، به صراحت اعلام فرمود كه با يزيد بيعت نمي‎كند، چرا كه يزيد آشكارا مرتكب فسق و فجور و گناهان كبيره مي‎شود و چنين شخصي به هيچ وجه شايستگي جانشيني رسول‌خداˆ و ولايت بر امّت اسلامي را ندارد‎. چنان‎كه امامˆ در پاسخ وليد بن‌عُتْبَه، استاندار مدينه، كه وي را به بيعت با يزيد فراخواند، فرمودند:
«اي امير، ما، خاندان نبوت و سرچشمة رسالت و محل رفت و آمد فرشتگان و جايگاه رحمت الهي هستيم و خداوند به ما آغاز نمود و به ما نيز ختم كرد‎. يزيد مردي است شراب‌خوار، كشندة انسان‎هاي محترم (و پاك) كه آشكارا گناه مي‎كند، و مثل من با چون اويي بيعت نمي‎كند‎».[3]
اين سخنان را امام† زماني ايراد فرمود كه يزيد تازه به خلافت رسيده بود و نامه‎هايي براي كارگزاران خود به نقاط مختلف كشور اسلامي، فرستاده و به آنان فرمان داده بود كه براي وي از مردم بيعت بگيرند و در نامة خود به حاكم مدينه، تأكيد كرده بود كه به طور خاصّ در بيعت گرفتن از امام حسين† و عبدالله بن‌عمر و عبدالله بن‌زُبير (كه در دوران معاويه حاضر به بيعت با وليعهدي او نشده بودند) شدّت به خرج دهد: «حسين و عبدالله پسر عمر و عبدالله پسر زُبير را دستگير‎كن و آنان را رها نكن تا بيعت كنند‎».‎‎[4]‎ اين حوادث زماني بود كه هنوز از دعوت مردم كوفه خبري نبود‎.
فرداي آن روز كه امام† اين سخنان را فرمود، مروان را ديد، او نيز به حضرت پيشنهاد كرد كه با يزيد بيعت كند و گفت كه اين كار به نفع دين و دنياي شما است‎! حضرت در پاسخ وي فرمود:
«زماني كه امّت اسلامي به رهبري هم‎چون يزيد دچار شود، بايد فاتحة اسلام را خواند..‎. من از جدّم رسول‌خداˆ شنيدم كه فرمود: خلافت بر خاندان ابوسفيان حرام است‎».[5]
بنابراين سيّد‎الشهدا به صراحت، خلافت يزيد را براي امّت اسلامي، مصيبتي بزرگ دانسته كه در صورت استمرار آن، اصل اسلام از بين خواهد رفت‎: «عَلَي الْاِسْلامِ السَّلام ...».
شبيه سخنان فوق، در موارد متعدّدي از امام حسين† صادر شده است كه حضرت به صراحت اعلام نموده كه به هيچ رو با يزيد بيعت نخواهد كرد، حتّي اگر در دنيا هيچ جا و پناهگاهي نداشته باشد، چنان كه به برادرش محمّد حنفيّه فرمود: «يَا اَخِي وَالله لَوْ لَمْ‎يَكُنْ فِي الدُّنيَا مَلْجَأٌ وَ لا مَأويٰ لَما بَايَعْتُ وَالله يَزيدَ بن‌مُعاوية ابداً .‎.‎.‎»[6]
روشن است كه امتناع از بيعت با يزيد و فاسق دانستن وي، از يك سو، به معناي قيام برضدّ حكومت است و از سوي ديگر، حكومت اُموي هيچ‎گاه وجود شخصي با موقعيّت و منزلت ممتاز امام حسين† را كه علناً پرچم مخالفت را برافراشته باشد، برنمي‎تابيد، زيرا بي‎ترديد آزاد بودن چنين شخصي، موجب تضعيف و در نهايت، سرنگوني حكومت مي‎شد‎.
دوّم: اوّلين نامه‎هايي كه كوفيان براي امام حسين†‌ فرستادند، در روزگار خلافت يزيد و زماني بود كه حضرت قيام خويش را با رفتن به سوي مكه آغاز نموده و در آنجا اقا‎مت گزيده بودند‎. در اين زمان بود كه شيعيان در منزل سليمان بن‌صَُرَد خُزاعِي گرد هم جمع شدند‎. سليمان به آنان گفت كه حسين بن‌علي† از بيعت با يزيد خودداري كرده و رهسپار مكه شده است و شما، شيعيان او و پدرش هستيد، پس اگر مي‎دانيد كه او را ياري مي‎كنيد و با دشمنانش مي‎جنگيد، برايش نامه بنويسيد؛ ولي اگر از ضعف و سستي خود مي‎ترسيد، وي را فريب ندهيد‎. آنان گفتند: نه، ما با دشمنانش مي‎جنگيم و جانمان را در راهش فدا مي‎كنيم‎. سليمان گفت: پس براي آن حضرت نامه بنويسيد. و آنها براي امام نامه نوشتند‎.[7]
هم‎چنين حضرت پس از شروع قيام، در ابتدا به سوي كوفه حركت نكردند، بلكه به مكّه رفتند و تنها پس از دريافت نامه‎هاي مردم كوفه و اعزام جناب مسلم بن‌عقيل به سوي آنان و بيعت آنان با مسلم،† به سمت كوفه حركت نمودند‎.[8] بنابراين اگر امام† چنين قصدي داشتند و اين موضوع در شكل‌گيري قيام حضرت دخالت داشت، دست كم آن را براي برخي از نزديكان مثل محمّد بن‌حنفيّه، بازگو مي‎كرد‎‎. در حالي كه چنين گزارشي در منابع تاريخي ثبت نشده است‎.
بنابراين اگر دعوت مردم كوفه نقشي در اصل قيام امام† داشت، بايد حضرت در ابتدا كه وي را به بيعت با يزيد فراخواندند، آشكارا از بيعت طفره نمي‎رفت و آن چنان بي‎پرده يزيد را فاسق و فاجر معرفي نمي‎كرد، بلكه لازم بود به نحوي امر بيعت را به تأخير بيندازد تا از دعوت مردم كوفه با خبر شود‎ و آمادگي آنان را براي حمايت از خود و قيام برضدّ حكومت احراز كند‎. اگر دعوت كوفيان نقشي در برپايي قيام حضرت داشت، ديگر اين سخن حضرت معنايي نداشت كه بفرمايد: اگر حتّي در دنيا جايگاه و پناهگا‎هي نداشته باشم، باز هم با يزيد بيعت نخواهم كرد‎. بلكه بايد مي‎فرمود: اگر ياوراني داشته باشم، با يزيد بيعت نخواهم كرد‎.
سوّم: اگر دعوت كوفيان در شكل‎گيري نهضت امام حسين† نقش داشت، حضرت تا صد در صد و عملاً يقين به همراهي آنان پيدا نمي‎كرد، نمي‎بايست دعوت‎شان را اجابت مي‎كرد‎. به تعبير ديگر، امام† ‎بايد در اين باره به پيشنهاد نصيحت‌گران و دلسوزاني هم‎چون عبدالله بن‌عباس عمل مي‎كرد‎. ابن‌عباس وقتي تصميم امام† را مبني بر رفتن به كوفه شنيد، خدمت حضرت رسيد و به ايشان گفت: اگر كوفيان اميرشان را كشته‎اند و شهرشان را در اختيار خويش گرفته‎ و دشمنان‎شان را از شهرشان بيرون كرده‎اند، به نزد آنان برو، امّا اگر فرماندارشان هنوز فرمانروايي مي‎كند و عاملان او در شهرها از مردم ماليات مي‎ستانند و در اين حال از شما دعوت به عمل آورده‎اند، (در حقيقت) شما را به جنگ و كشت و كشتار دعوت كرده‎اند‎.[9]
چهارم: اگر بيعت كوفيان يكي از علل قيام امام† بود، بايد آن زمان كه حضرت از نقض بيعت كوفيان و شهادت مسلم بن‌عقيل و هاني بن‌عُرْوَه آگاه شد، از ادامه قيام منصرف شده و از باب اضطرار و حفظ جان، با يزيد بيعت مي‎كرد، چرا كه ياوران و هم‎پيمانان خود را از دست داده بود و با وجود اين شرايط، تكليف از حضرت ساقط شده بود؛ در حالي كه بنابر گزارش‎هاي تاريخي، امام† از ادامة قيام خويش منصرف نشد، بلكه از رفتن به كوفه اجباراً منصرف شد‎. هم‎چنان‎كه هنگام رويارويي با لشكر حرّ بن‌يزيد در دو نوبت به آنان فرمود كه اگر شما مرا نمي‎خواهيد من برمي‎گردم: يكي قبل از نماز ظهر بود كه خطاب به سپاهيان حرّ فرمودند: «اگر از آمدن من خشنود نيستيد، به جايي كه از آنجا آمده‎ام‎، باز مي‎گردم‎.»[10] و ديگري بعد از نماز عصر كه با لشكريان حرّ چنين سخن گفت‎:
«...اگر شما (از پذيرش حقّ ما ابا كنيد و) نسبت به ما ناخشنود هستيد و حقّ ما را نشناسيد و رأي و خواسته‎تان درحال حاضر، غير آن چيزي است كه در دعوت‎نامه‎هايتان نوشته‎ايد و فرستادگان‎تان براي آن پيش من آمدند، من از آمدن به سوي شما منصرف مي‎شوم‎».[11]
در اين تعبير امام† بايد دقّت نمود كه مي‎فرمايد: «اگر حقّ ما را نمي‎پذيريد و از نظر گذشتة خويش برگشته‎ايد، از آمدن به نزد شما منصرف مي‎شوم‎». و نمي‎فرمايد: از نهضت خويش دست برمي‎دارم‎. اين امر نيز شاهد روشني بر اين ادّعا است كه دعوت عراقيان علّت براي انتخاب كوفه به عنوان مركزيّت قيام بوده است نه يكي از علل برپايي نهضت كربلا‎. بنابراين دعوت مردم كوفه و حركت امام† به سوي آنان، در واقع يك امر فرعي بود كه در اثناي قيام پيش آمد، بدون آن‎ كه در اصل شكل‎گيري نهضت حسيني نقشي داشته باشد، چنان‎كه پيمان‌شكني آنان نيز در جلوگيري از ادامة نهضت حضرت هيچ تأثيري نداشت‎. در واقع امام حسين† با پذيرش دعوت كوفيان و حركت به سوي آنان، به هر دو وظيفة خويش عمل كرد؛ يكي، استمرار امر به معروف و نهي از منكر در برابر حكومت فاسد و بدعت‎گذار اُموي و ديگري، اجابت دعوت شيعياني كه به سبب فقدان رهبري شايسته، از وي خواستند كه امامت آنان را عهد‎ه‎دار شود.

[1]. طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج5، ص352؛ ابن‌طاووس، اَلْمَلْهُوف علي قَتْلَي الطُّفُوف، ص104‎.
[2]. طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج5، ص353؛ شيخ مفيد، الارشاد، ج2، ص 38.
[3]. ابن‌اعثم، كتاب الفتوح، ج5، ص14؛ خوارزمي، مقتل‌الحسين، ج1، ص184.
[4]. طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج5، ص338؛ خوارزمي، مقتل‌الحسين، ج1، ص180؛ مجلسي، بحارالانوار، ج 44، ص 325 و 324‎.
[5]. ابن‌اعثم، كتاب الفتوح، ج5، ص 17؛ خوارزمي، مقتل‌الحسين، ج1، ص184؛ ابن‌طاووس، الملهوف علي قتلي الطفوف، ص99‎.
[6]. ابن‌اعثم، كتاب الفتوح، ج5، ص21؛ خوارزمي، مقتل‌الحسين، ج1، ص188.
[7]. طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج5، ص352؛ شيخ مفيد، الارشاد، ج2، ص 36؛ طبرسي، إعْلامُ الوَرَيٰ بِأعْلامِ الهُدَيٰ، ص221؛ ابن‌طاووس، الملهوف علي قتلي الطفوف، ص103‎.
[8]. حتّي بر اساس برخي از گز‎ارش‎هاي معاصران، حضرت در ابتداي قيام، قصد رفتن به كوفه نداشته‎ است، چنان‎كه در جواب محمّد بن‌حنفيه كه از احتمال كشته شدن حضرت اظهار نگراني مي‎كرد، فرمود: «من قصد رفتن به مكه دارم، اگر در آنجا امنيّت داشتم، مي‎مانم، اگرنه، به درّه‎ها و دشت‎ها پناه مي‎برم تا ببينم چه مي‎شود‎». (سليمان بن‌ابراهيم قندوزي، ينابيع‌المودّة، تحقيق سيدعلي جمال اشرف حسيني، ج3، ص 54).
‎[9]‎. طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج5، ص384 ـ 383‎.
.[10] طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج5، ص401‎؛ شيخ مفيد، الارشاد، ج2، ص79؛ طبرسي، إعْلامُ الوَرَيٰ بِأعْلامِ الهُدَيٰ، ص229‎.
[11]. طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج5، ص402؛ شيخ مفيد، الارشاد، ج2، ص80.

منبع : پرسمان داشنجویی

افزودن دیدگاه