چرا در اسلام دیه مرد از دیه زن بیشتر و ارث زن از مرد کمتر است؟ با این که مکلف شدن دختر زودتر میباشد؟

دیه در اسلام بر معیار ارزش معنوی مقتول نیست، بلکه مربوط به مرتبه بدن انسان است. دیه یک انسان بی سواد با دیه یک انسان عالم یک اندازه است. همین طور دیه یک مرد با تقوا، با دیه یک مرد بی تقوا بنابر این. جهان معنوی از قبیل علم، تقوا و سیادت تأثیری در مقدار و کم و زیادی دیه ندارد.

پس دیه مربوط به مرتبوط به مرتبه بدن انسان است و آن خون بها میگویند. حال باید دید چرا دیه زن نصف دیه مرد است؟ چرا در اسلم به عنوان قانون، دیه زن نصف دیهمرد قرار داده شده است؟ در قرآن آیهای تصریح ندارد که دیه زن نصف دیه مرد است، ولی درباره قصاص فرمود: الانثی بالانثی؛(۱) زن در مقابل زن قصاص میشود. این آیه دلالتی بر دیه ندارد. اما فرقی بین زن و مرد در قصاص از این آیه و آیه ان النفس باالنفس.(۲) استفاده میشود که بحث مفصل دارد.

در روایات آمده است: امام صادق(ع) فرمود: دیه المرأه نصف دیه الرجل؛(۳) دیه زن نصف دیه مرد است.

در روایات اهل سنت نیز آمده است: دیه المرأه علی النصف من دیه الرجل؛(۴) دیه زن نصف مقدار دیه مرداست.

حکم دیه در اسلام با توجه به تفاوت بین زن و مرد تدوین شده است و این تفاوت نه بر منزلت مرد میافزاید و نه از مقام زن میکاهد. (۵) تفاوت مرد و زن به خلقت آنان بر میگردد و جنبه خلقی و فطری دارد.

خلقت مرد ازجهاتی متفاوت از خلقت زن است.

مرد از توانمندی جسمی و روحی ویژهای برخوردار است، بر خلاف زن که جنبه عاطفه و احساس او غلبه دارد. بر این اساس وظائف سختتری بر مردان تحمیل شده است، از قبیل کار و تلاش برای تأمین غذا و پوشاک و مسکن و سائر لوازم زندگیِ زن و فرزندان و ایجاد امنیت و نگهداری خانه و خانواه و دفاع از آنان در برابر تهاجم بیگانگان و حفظ و نگهداری جامعه و اداره اجتماع و حفظ و امنیت و نگهداری خانه و خانواده و دفاع از آنان در برابر تهاجم بیگانگان و حفظ و نگهداری جامعه و اداره اجتماع و حفظ و ایجاد امنیت اجتماعی، که همه وظائف سختی است که بر اساس تواناییهای مرد بر دوش او سنگینی میکند. زن نیز بر اساس توانایی وجودی خود وظائف متناسب دارد.

آیه شریفه الرجال قوّامون علی النساء بما فضل اللَّه بعضهم علی بعض و بما انفقوا من اموالهم؛ (۶) مردان بر زنان حاکم اند، به جهت فضیلتی که خداوند به آنان داده و به جهت خرج هایی که بر گردن آنان نهداده شده است ناظر به تفاوت خلقی مرد و زن دارد، جعل قوانین همیشه جنبه عامّ و کلّی دارد، چون مردان غلباً این چنین اند و زنان غالباً آن چنان هستند، این احکام قرار داده شده است.

وظائف مرد به گونهای جدا از وظائف زن میباشد و باعث شده است که ارزش اجتماعی و وجودی او بیشتر از ارزش اجتماعی و وجودی زن باشد، نه ارزش انسانی، زیرا ارزش انسانی مرد با ارزش انسانی و معنوی زن یکنواخت است. هر دو انساناند. مرد انسان کاملی است و زن نیز با ویژگی هایش انسانی کامل است.

اگر زن یا مرد ویژگیهای خود را نداشتتند، کامل نبودند. کمال مرد به مرد بودن او است و کمال زن و زن بودن او. بنابر این از جهات معنوی و توانایی رسیدن به کمالات اخلاقی هر دو مساویاند. د دیه جهات معنوی و کمالات قاتل و مقتول تأثیری ندارد، بلکه دیه، بهای ارزش وجودی مقتول است. اگر مقتول مرد باشد، دیه او بیشتر است، به جهت تواناییها و وظائف سنگینی که بر عهده او بوده و فعلا بر اثر قتل به جا مانده است. اگر مقتول زن باشد، دیه او کمتر است به جهت ارزش وجودی او. این تفاوت است، نه تبعیض. بین تفاوت و تبعیض بسیار فرق است. کارگری که از توان کاری بیشتری بهرهمند است، تفاوت دارد با کارگری که ضعیف است و توانایی کارهای سنگین را ندارد. مزد آنان فرق میکند. اگر کارفرما یک کارگر قوی و یک کارگر ناتوان را به طور مساوی مزد بدهد، به حق کارگر قوی ظلم کرده و این کار بی عدالتی فاحش است. اگر خداوند متعال دیه مرد و زن را به طور مساوی قرار میداد، با عدالت سازگار نبود.

این که گفته شود در زمان ما زنان در تحصیل و کسب درآمد و مقامات علمی به درجات بالایی دست یافتهاند؛ اینها امتیازات معنوی است و در دیه این گونه امتیازات لحاظ نمیشود.

ثانیا کارهایی که زنان درجامعه بر عهده دارند، غالبا کارهای سب است، از قبیل کار با کامپیوتر یا پزشکی یا کارهای علمی، که غالبا کارهای طاقت فرسایی نیستند، ولی کارهایی از قبیل معدن بنایی، آهن ریزی ساختمان، جوشکاری روی اسکلت برجهای بلند و یا دفاع در مقابل دشمن در مرزها و… کارهای سختی است که غالبا زنان نمیتوانند از عهده آنها بر آیند.

اما این که چرا ارث زن کمتر از مرد است؟ همین سؤال را ابن ابی العوجا از امام صادق(ع) پرسید، امام(ع) فرمود: این فرق به خاطر آن است که اسلام، سربازی و دفاع را از عهده زن برداشته، به علاوه دادن مهر و خرجی به زن و فرزندان بر عهده مرد است و در بعضی از جنایات اشتباهی (غیر عمدی) که بستگان جانی(کسی که خسارت زده) باید دیه پرداخت کنند، اما زن از پرداخت دیه معاف است. از این رو ارث مردها دو برابر زنها قرار داده شده است.(۷)

به تعبیر دیگر: پسر دو برابر دختر ارث میبرد، چون باید به خواستگاری برود و ازدواج کند و مهریه و خرجی و نفقه بدهد اما دختر این طور نیست، بلکه دیگران به خواستگاری او میآیند و مهر و نفقه او را میپردازند.

پی نوشتها:

۱ – بقره (۲) آیه ۱۷۸٫

۲ – مائده (۵) آیه ۴۵٫

۳ – وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص ۱۵۱٫

۴ – کنز العمال، ج ۱۵، ص ۵۷٫

۵ – با استفاده از زن در آیینه جلال و جمال، آیت اللَّه جوادی آملی، ص ۳۵۵، با تلخیص و اضافات.

۶ – نساء (۴) آیه ۳۴٫

۷ – شهید مرتضی مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص ۲۵۳، با تلخیص.