با وجود اختلاف نظر در فتواهای مراجع تقلید اگر فتوای مجتهد و مرجع تقلید انسان اشتباه باشد,تکلیف مقلّد چیست و نزد حق تعالی کدام یک گناهکارند; مرجع یا مقلّد؟

هر مجتهدی که صاحب نظریه و فتوا است , با استناد به قرآن و احادیث و عقل و اجماع , فتوا می دهد ودر رسالهء عملیهء خود می نویسد: او تمام جِدّ و کوشش خود را در بدست آوردن حکم خدا کرده ; یعنی حجّت نزد اوتمام است . مانند پزشکی که با آزمایش ها و معاینه ها دارویی رابرای بیمار تجویز کرده حال اگر بر خلاف واقع درآمدو نتیجه نداد, پزشک نزد عقلا معذور است و کسی متعرض او نمی شود, زیرا پزشک بر اساس معاینات و آزمایش وعکس , دارو تجویز کرده است . مجتهد نیز چنین است . اگر احیاناً معلوم شد که فتوایش درست نبوده , نه مجتهدگناهکار است و نه مقلدان او. آیا هر چه مجتهد, اجتهاد می کند, نظر او درست و صحیح است و هیچگاه به خطانمی رود یا ممکن است اشتباه کند؟

گروهی از اهل سنت بر این مبنا هستند که مجتهد خطا نمی کند. این گروه را می نامند; یعنی می گویند:مجتهد و صاحب نظر در مسائل دینی و شرعی , به هر نتیجه ای رسید, نظر او عین حیقیت و صواب است .

در مقابل این گروه , عده ای می گویند: ممکن است مجتهد خطا و اشتباه کند. به این گونه می گویند.عالمان شیعه بر این عقیده اند. آنان می گویند: مجتهد ممکن است اشتباه کند, ولی اگر بر اساس قواعد و اصول عمل کرده باشد, گناهکار نیست و معذور است .

شهید مطهری می فرماید: متکلمین شیعه می گویند: ما مخطئه هستیم . آنان معتقد بودند که متن واقعی اسلام (حکم واقعی اللّه ) یک چیز بیشتر نیست . ما که استنباط می کنیم , ممکن است استنباط ما صحیح و مطابق با واقع باشد وممکن است خطا و اشتباه باشد. اجتهاد مجتهد ممکن است صحیح باشد, ممکن است غلط باشد. می گفتند پیغمبر هم فرموده است : .(۱)

باز در این جا بحث دیگری است به نام ; یعنی باتغییر فتوای مجتهد یا با عوض کردن مرجع تقلید یا بافوت مرجع تقلید و تقلید از مرجعی که فتوای او بر خلاف فتوای مرجع قبلی است , آیا اعمال سابق او مجزی وصحیح است یا باید آن ها را دوباره انجام دهد؟ نظریات فقها در بحث این است که اعمال سابق که مقلد انجام داده , صحیح است و نیازی به اعادهء آن ها نیست , مگر مواردی که دلیل بر اعادهء آن ها باشد.(۲)

(پـاورقی ۱٫شهید مطهری , اسلام و مقتضیات زمان , ج ۲ ص ۷۲

(پـاورقی ۲٫التنقیح , ج ۱ ص ۵۲ با تلخیص , تقریرات درس خارج آیت اللّه خویی (ره ).